گردآورى كرده ، زير نگهبانى نهاده ، تا مرز برسانند ، تا به هرجا كه خواستند پراكنده شوند . معز الدوله وزير مهلبى را به كارى دشوار و پر خطر گمارده بود ، شمار اين مردم ، بسيار و پر ساز و برگ بودند ، ولى وزير زيركى كرده ايشان را دستهاى پس از دستهء ديگر ، به بيرون مىراند .
معز الدوله ، تركان را به برترىجوئى بر ديلميان ، و سرزنش كردن ، و ايشان را ، نافرمان ، اجماع شكن ، و مانند آن خواندن ، تشويق مىكرد ، تركان با كمى شمارشان ديلميان را بيچاره و زبون كردند [ 1 ] .
معز الدوله ، فرمانى به سود تركان صادر كرد كه موجب شيرك شدن ايشان در چشم دوختن به دارائى مردم ، دست اندازى بر كارها ، در رفتن از زير كار ، گرديد . او مبلغ استحقاقى تركان [ ناشى از آن فرمان ] را بر واسط و اهواز و بصره حوالت داده ، ايشان را دسته دسته ، براى دريافت سهم خود و سهم دوستان وابسته به خودشان ، كه در مركز مانده بودند ، به نوبت مىفرستاد . ايشان آن سهم را در آنجا به اقساط روزانه مىگرفتند تا پر شود . هر غلام روزانه ده درم و هر نقيب [ گروهبان ] بيست درم مىگرفت .
معز الدوله مىخواست [ بدين وسيله ] درآمدى در اختيار تركان بگذارد ، نه آنكه حقوق دائمى به آنان داده باشد . اين رفتار راهى نادرست را بگشود كه زيانش بيش از برقرارى اصل استحقاق ايشان بوده ، زيرا ايشان ترجيح مىدادند ، مدت حوالتهايشان درازتر شود ، تا اقامت ايشان در آنجا افزايش يابد . * ايشان سهم خود را به كالا تبديل مىكرده ، به بازرگانى مىپرداختند و تا هنگامى كه يك درم در دستشان مانده [ 2 ]
هامش
[ ( 1 - ) ]M: شايد بهترين راه براى تثبيت حكومت اقليت عرب بر اكثريت ايرانى همين بود كه خليفه ، اقليت ترك را بر ايشان مسلط سازد . و اين كار را به دست ايرانيان ديلمى آل بويه اجرا كند . ن . ك : پانوشت خ 6 : 215 / 298 .
[ ( 2 - ) ]M: متن كه درست مفهوم نيست چنين است : « و اذا راج لهم من مال تسبيباتهم ، لم ينسبوا شيئا منه الى الاصل ، و قد بقى لهم درهم واحد . و يستروح العمال الى اطلاق الشىء ، بعد الشيء ، لئلا يرهقوا بالمال جملة . فربما أقاموا سنتين و ثلاثة . و حلت التجارات فى صدورهم ، و اجازة ما يحصل لهم فى الطريق ، به غير ضريبة و لا مؤنة » .