از راه جدا گردد ، كه انحراف او در آغاز راه آشكار نباشد ، و چون ره به درازا كشد ، از سمت هدف دور شود ، و هر چه دور تر رود فاصلهاش از جاده افزون و نادرستيش آشكارتر و از خواست خود بيگانهتر شود .
چنان كه معز الدوله كارگزارى بيشتر سواد عراق را ، در حال ويرانى و كمى درآمد و پيش از تعمير آنها ، به اقطاع ( تيول ) داد . سپس وزيران نيز از اقطاع داران رشوت گرفته ، نسبت به برخى از آنان براى بركشيدن ايشان [ 1 ] و نسبت به برخى ديگر ، براى خرسندى ميانجىها ، ارفاق كردند و در نتيجه اقطاعها بر ملاكهاى گوناگون به ارزشهاى متفاوت واگذار گرديد . پس از گذشت سالى چند ، درآمد برخى بخشها به سبب آباد شدن و افزايش برداشت غله فزونى يافت ، و از درآمد برخى ديگر با پائين آمدن نرخها كاسته شد . زيرا كه پيمان اقطاع سپاهيان در روزگار گرانى نرخ به سبب قحطى ياد شده [ 2 ] بسته شده بود . پس آنان كه درآمدشان افزايش يافته بود ، از پيمان اقطاع خود دفاع كرده از تغيير ملاك قيمتگذارى [ 3 ] جلوگيرى مىكردند و آنان كه زيان ديده بودند ، اقطاع خود را پس داده * ، خواستار تعويض آن يا رفع كمبود آن بودند ، شكستن پيمان اقطاعها ، فراوان ديده مىشد ، سپاهيان اقطاع خود را ويران مىكردند و آنها را به عنوان ويرانه به دولت پس مىدادند و عوض آن را از بخشهاى پرسودتر مىگرفتند . اقطاعهاى پس داده شده به فئودالهائى واگذار مىشد كه مىخواستند سود و زيان را سرشكن نمايند و از آنچه هست بدون تغيير دادن آنها بهره بردارى كنند ، زيرا اقطاع گيرندگان وقتى به اين اقطاعها بازگشته بودند كه ويران و درهم شده ، ملاكهاى قديم قيمتگذارى [ 4 ] نابود و فراموش شده بود ، با گذشت سالها درختها پوسيده ، قناتها خشكيده ، ابزارهاى كار از ميان رفته بود ، پس به ناچار پيمانهاى
هامش
[ ( 1 - ) ]M. متن : « اخذوا المصانعات . . . » - پانوشت خ 6 : 332
[ ( 2 - ) ]M: - خ 6 : 134 - 135 .
[ ( 3 ، 4 - ) ]Mمتن : « العبرة . . . العبر القديمة . . . » چنان كه در خ 6 : 168 : « مال العبرة . . . » به كار رفته است .