آن را ، فرآيندهاى هر يك و تأثير متقابل آنها را در يك ديگر نيز بررسى مىكند .
مشكويه در پيشگفتار خود بر جلد يك كتاب گويد : در اين كتاب از آوردن داستانهايى كه جز كمك به خواب آوردن ، فرايندى نداشته ، پيوند علمى با يك ديگر ندارد ، خوددارى خواهد نمود ( چ ، ع ، امامى ، ج 1 ، ص 3 ) و از اين رو از آوردن افسانههاى پيش از طوفان خوددارى كرده است ( چ . ع . ج 1 ، ص 3 ) . پس مىتوان او را نخستين پيرو فلسفهى تاريخ شمرد . او دربارهى كشور عمان گويد : چون ذكر گشودن آن ارزش عملى نداشت از آن چشم پوشيدم ( 6 : 285 ترجمه ) ، دربارهى دستگيرى حبشى پسر بختيار نيز همين رفتار را كرده است ( 6 : 301 ترجمه ) هر كسى از معاصران ما دربارهى مشكويه بررسى انجام داد ، اين نكته را دريافت كه او از ديدگاه علم به تاريخ مىنگرد و از آوردن رويدادهاى ادعايى و افسانه خوددارى مىكند .
مشكويه و افلوطين
مشكويه ، افلوطين فيلسوف ( 205 - 270 م ) را نمىشناخت ، اما كتابهاى او را كه در روزگار مشكويه به نام آثار پير يونانى ( الشيخ اليونانى ) شناخته مىشد خوانده و بدان حوالت مىدهد ( جاويدان خرد . ع . چ بدوى ، ص 216 ، ترجمه چ ثروتيان . ص 421 ) نخستين كس كه حدس زد اين پير يونان شيخ يونانى كه در ملل و نحل شهرستانى ترجمه تركه ، چ جلالى ، ص 345 و صوان الحكمه ، ص 172 ، نيز ياد شده ، همان افلوطين است ، هاربركر خاورشناس بود كه مقالتى در اين باره پخش كرد . ن . ك . به عبد الرحمان بدوى ، افلوطين ، عند العرب ، چ 1966 م ، ص 1 .
مشكويه و پولس پارسى
جاويدان خرد نگارش مشكويه كه بيشتر آن از پهلوى به تازى گردانيده شده نشان مىدهد كه اين فرزند با سواد ديههاى رى ، زبان پهلوى را مىدانسته است ، چنان كه اشارت او به كتاب منطق كه پولس پارسى به زبان سريانى براى نوشيروان نگاشته است ، نشان دهندهء آن است كه وى سريانى را نيز مىدانسته است .
S . Pins
پينس در مقالتى كه به انگليسى در ايرانشناسى دانشكدهء ادبيات تهران تابستان 1350 خ ، ص 121 - 129 پخش كرد براى نخستين بار توجه كرد كه عبارت مشكويه در ترتيب السعادات ( چ مصر ، ص 58 ) كه مىگويد : [ كما ذكره يونس