چيره است و هر داروئى كه زرد ، شيرين ، بلند ، پهن و نه چندان سبك و نه سنگين ، خوشبو ، پرگوشت ، كمهسته و پوست نازك مىباشد هوا بر آن مسلط است و هر داروئى كه سفيد ، بىمزه ، گرد ، سنگين ، بىبو ، نرم ، با رطوبت زياد است آب بر آن فرمان مىراند و هر داروئى كه سياه ، تلخ ، كوتاه ، نازك ، سنگين ، بسيار بدبو و پردوام است و ساقهاش كلفت پرشاخه مىباشد فرمانده آن خاك است و به همين طور مزهها مربوط بملحى است كه در اركان آن دارو است و بوها از كبريت و رنگ از زيبق است و اگر صفات مختلفى در داروئى جمع شد آن دارو مركّب القوى مىشود و داراى دو اثر مىگردد و دو يا سه عنصر بر آن تسلط دارند بنابراين داروى نارى ( آتشى ) مناسب با صفراء است كه آن را بيرون مىراند يا بتحليل مىبرد يا نضج مىدهد يا تقويت مىكند و يا تلطيف مىنمايد . بطور خلاصه داد و ستد آن با صفرا است همانطور كه هوائى با خون ، مائى با بلغم و ترابى با سودا رابطه دارند و مركب القوى معاملهاش با تعداد بيشتر است .
پس مىگوئيم داروهاى منسوب به خون عبارتند از : هر داروى قرمز يا بنفش ، اگر گرم و مرطوب باشد خون را زياد مىكند و اگر گرم و خشك باشد آن را بيرون مىراند و آنچه كه سرد و مرطوب باشد آن را تصفيه مىنمايد و آنچه كه سرد و خشك باشد آن را حبس مىكند و چنين است ساير صفاتى كه مختص بخونند اين داروها عبارتند از گل سرخ ، قرنفل ، فاوانيا ، بنفشه ، ريشه شيرينبيان ، مرزنجوش نبطى ( آناغالس ) ، جدوار ( ساطريوس ) اين داروها خون را صاف و درخشان مىكنند و بخونزائى كمك مىنمايند : گاو زبان ، شاهتره ، عناب خون را صاف و پاكسازى مىنمايند . روناس خون زايد را بيرون مىراند و به وضع حمل كمك مىكند صندل سرخ ، گل ارمنى ، خون سياوشان ، خون را حبس كرده از سيلان آن جلوگيرى مىكنند و قرمزدانه خون قاعدگى را قطع مىنمايد و بسّد براى خونى كه
دقائق العلاج ( فارسي ) — صفحة 513
مساهمون: محمد كريمخان الكرماني
ص٥١٣