فصل [ اختلاف داروها باختلاف زمان و اشخاص و بيمارى ]
بدانكه خداوند انسان را از طبائع و خلطها و اركانى خلق كرده و همه اينها را در هريك از افراد مردم اما با اختلافاتى از جهت اندازه و چگونگى آن قرار داده است كه در آب و هواها و زمانهاى مختلف نيز متفاوت است .
سبب اين گوناگونى اختلاف در نسبت مبادى عالى و تعلقها و تدبيرها و حالات آنها است به همين جهت افراد انسان در طبيعت و مزاجهاى خود با يكديگر متفاوت مىباشند ، بنابراين اگر عارضهاى بر آنها وارد شود ، بازتاب آنها بنا بر اختلاف طبيعت و مزاجشان گوناگون است كما اينكه دو انسان كه در همه صفتهاى ظاهرى همانند باشند يافت نمىشوند و دو انسان كه از جهت باطن موافق يكديگر باشند نمىتوان پيدا كرد بنابراين در دو نفر ، بيمارى همانندى كه از هر جهت شبيه هم باشند نمىتوان ديد بلكه يك بيمارى نيز در يك نفر در دو وقت مثل هم نيست پس داروئى كه پزشكى در زمانى تركيب كرده براى شخص ديگر و در وقت ديگر به همان اندازه سودمند نيست بلكه لازم است در هر زمانى و براى هر بيمار داروى ويژهاى تركيب شود و از همين روى است كه مىبينى كه پزشكى هوشمند داروئى را كه آزموده است توصيف مىكند و با اينكه نمىتوان او را دروغگو دانست ، دارويش درباره كسى ديگر سود نمىبخشد و اين از جهت آن است كه مكان به كار بردن داروها تفاوت داشته و بنابراين در جائى نافع بوده و در جاى ديگر نبوده است . پس روشن مىگردد كه فايده زيادى در كتب داروسازى و تركيباتى كه از آن ياد كردهاند نيست مگر اينكه دستورى براى چگونگى تركيب باشد تا برخى كه از دانش متوسطى برخوردارند از آن آگاهى يابند و آنها كه دانش بيشترى دارند به آن توجه كرده و بنا بر نظر خود در آن تغيير دهند .