فصل پانزدهم : اماكن مدينهء منوّره
برگزيدن رسول خدا - ص - مدينه را به عنوان مقر دائمى خود و فرمانروايى سه تن از خلفا در آنجا ، سبب شد كه شمار كثيرى از مردم نه تنها از مكه بلكه از ميان قبايل مجاور به آنجا رخت اقامت كشند .
علاوه بر اين ، شمار كثيرى از ملل غير عرب در مدينه زيستن گرفتند . اينان يا اسيرانى بودند كه برده شده بودند و به اجبار در آنجا زندگى مىكردند يا بندگان آزاد شده و موالى بودند كه به ميل خود در آنجا مانده بودند و يا كسانى بودند كه صرفا براى امور بازرگانى و كسب و كار مدينه را اختيار كرده بودند . مدينه به سرعت توسعه يافت تا به صورت بزرگترين شهر اسلامى درآمد . تغيير محل خلافت از آنجا به كوفه ، در زمان على - ع - يا به دمشق در عصر امويان تا اواسط عصر اموى تأثيرى در رونق و اعتبار مدينه نداشت . هر چند مدينه از آن زمان رو به ضعف نهاد ولى به سبب وجود مرقد مطهر پيامبر و صحابه در آنجا و جايگاه فرزندان و خاندانهاى آنها هرگز احترام و اعتبار خود را از دست نداد .
پس از هجرت رسول خدا - ص - مدينه كه مجموعهاى از محلات پراكنده بود به صورت يك واحد متصل شهرى درآمد ، ولى ديگر ميسر نبود كه قبايل ، پيراسته از عناصر خارج از قبيله باقى بمانند . مهاجرين جديد در اراضى باير و غير مزروع زيستن گرفتند يا در مزارعى كه كم كم به صورت محلات مسكون درآمد . اينان نيز به زودى مجامعى مبتنى بر وحدت نسب ترتيب دادند و هر محلّه به اعتبار ساكنانش كه از چه قبيلهاى بودند نام تازهاى يافت . حتى مهاجرين مكه كه با پيامبر آمده بودند ، عموما در اطراف مسجد استقرار يافتند و اينان نيز مجتمع خاصى تشكيل دادند . به طور كلى بافت شهر مدينه بافت قبيلهاى بود و هر