فتح آنچه از نواحى خراسان بر دست وى گشوده شد بانجام رسيد ، زياد بوى نوشت كه امير المؤمنين معاويه به من نوشته است كه سيم و زر را براى وى برگزينم ، پس چيزى از طلا و نقره را بخش مكن . اما حكم به نوشتهء زياد اعتنايى نكرد و خمس را برداشت و باقىمانده را ميان مردم بخش كرد و به زياد نوشت كه من كتاب خدا را پيش از نامهء امير المؤمنين معاويه يافتهام و اگر آسمان و زمين بر بندهاى بسته باشد و سپس خدا را پرهيزكار شود ، هر آينه خدا براى وى از ميان آسمان و زمين گشايشى قرار دهد و السلام . « 1 » و مهلب بن ابى صفره يكى از رجال حكم بن عمرو بود و حكم در خراسان بدرود زندگى گفت ، سپس زياد ، « ربيع بن زياد بن انس بن ديان بن قطن بن زياد حارثى » را امير بر خراسان فرستاد و حسن بصرى منشى وى بود ، و معاويه « خالد بن معمّر سدوسى » را والى خراسان قرار داد و او هم به قصد خراسان رهسپار گرديد ، پس زياد زهرى را پنهانى بخورد وى داد و پيش از رسيدن به خراسان درگذشت ، پس آنگاه زياد ، « عبد اللّه بن ربيع بن زياد » را بجاى پدرش والى خراسان كرد و سپس او را عزل نمود و « عبد الرحمن بن سمرة بن حبيب » را بر سر كار آورد ، سپس زياد بمرد و معاويه عبد الرحمن را بر سر كار سيستان گذاشت و « عبيد اللّه بن زياد » را بواليگرى خراسان فرستاد و او را با لشكرهايى گسيل داشت و بوى دستور داد كه از رودخانهء بلاد طخارستان عبور كند ، پس با گروهى بيرون رفت و بر بلاد طخارستان حمله برد و تدبير امور و فرماندهى جنگ را مهلب بن ابى صفره بدست داشت و عبيد اللّه بن زياد دو سال در خراسان اقامت داشت و سپس نزد معاويه بازگشت و « اسلم بن زرعة بن عمرو بن صعق كلابى » را بر خراسان جانشين گذاشت ، آنگاه معاويه ،
هامش
( 1 ) اين جمله از كلام امير المؤمنين على عليه السلام است كه در موقع تبعيد ابو ذر به ربذه در مقام وصيت و تسليت وى فرمود : « و لو ان السماوات و الارض كانتا على عبد رتقا ثم اتقى اللّه لجعل اللّه له منهما مخرجا » ( ر . ك . نهج البلاغه ، خطبهء 128 ) ابن اثير بعد از نقل نامهء زياد و جواب حكم در حدود آنچه يعقوبى نقل مىكند ، مىنويسد كه حكم پس از بخش كردن غنيمت ميان مردم گفت :
خدايا اگر مرا نزد تو خيرى است ، پس مرا نزد خويش بر . پس در مرو خراسان در سال 50 درگذشت ( ر . ك . اسد الغابه ج 2 ص 36 ) .