سمرقند را فتح كرد و با پادشاهان و دهقانان آن صلح نمود و آن را بارهاى عظيم بود كه ويران گشت و رشيد امير المؤمنين آن را دوباره ساخت و آن را رودخانهء عظيمى است كه مانند فرات از بلاد ترك مىآيد و به آن « باسف » گفته مىشود و در ولايت سمرقند جريان دارد و سپس بسرزمين « صغد » و آنگاه « تااسروشنه » « 1 » مىرسد و بلاد سمرقند و اشتاخنج و اسروشنه و چاچ را فرا مىگيرد و از سمرقند تا اسروشنه مملكت افشين پنج منزل راه است و مملكت اسروشنه وسيع و باشكوه است و گفته مىشود كه در آن چهارصد دژ استوار وجود دارد و آن را عدهاى شهرهاى بزرگ است ، كه از جملهء آنها است « ارسمنده » و « زامن » « 2 » و « مانك » و « حصنك » و آن را رودخانهء عظيمى است كه از « باسف » رودخانهء سمرقند مىآيد و در اين رودخانه شمشهاى طلا بدست مىآيد و در هيچ جاى خراسان طلا نيست ، مگر آنچه خبر يافتهام كه در اين رودخانه بدست مىآيد ، و در تمام شهرهاى خراسان قومى از عرب ، از « مضر » و « ربيعه » و ديگر طوائف يمن هستند ، مگر در « اسروشنه » چه آنان عرب را از همجوارى خويش مانع مىشدند ، تا آنكه مردى از بنى شيبان نزد آنان رفت و آنجا اقامت گزيد و در ميان ايشان زن گرفت و از شهر اسروشنه تا فرغانه دو منزل راه است .
فرغانه
شهر فرغانه كه شاه در آن سكونت دارد ، به آن « كاسان » گفته مىشود و آن شهرى است جليل القدر و با عظمت و همهء اين شهرها از مضافات سمرقند است .
اشتاخنج ( تاشكند )
اشتاخنج را كه شهرى است باشكوه ، دژها و روستاها است و مملكتى جداگانه بود . و معتصم مملكت اشتاخنج را در عهدهء « عجيف » نهاد و از آنجا تا سمرقند دو منزل راه است و از فرغانه تا چاچ پنج منزل ، و چاچ شهرى است با شكوه از توابع
هامش
( 1 ) أسروشنه بفتح اول و سكون سين بىنقطه و ضم راء و فتح شين و نون ، چنان كه از سمعانى نقل شده و يا « أشروسنه » بضم همزه و سكون شين نقطه دار و ضم راء و فتح سين بى نقطه چنان كه بيشتر ضبط كردهاند .
( 2 ) در مراصد الاطلاع « زامين » ضبط شده است .