ساخته مىشود ، اينها استانهايى از خراسان بود كه فرود نهر بلخ واقع است ، و نهر بلخ از چشمههايى ميان كوهها بيرون مىآيد و ميان دهانهء آن و شهر بلخ ده منزل راه است .
نيشابور
و از قومس بر جادّهء بزرگ تا شهر نيشابور نه منزل راه است و نيشابور ولايتى است وسيع با نواحى بسيار كه از آن جمله است « طبسين » و « قوهستان » و « نسا » و « أبيورد » « 1 » و « ابرشهر » و « جام » و « باخرز » و « طوس » و شهر بزرگ طوس به آن « نوقان » گفته مىشود ، و « زوزن » « 2 » و « اسفرائين » بر جادهء راه گرگان است ، نيشابور را عبد اللّه ابن عامر بن كريز در خلافت عثمان در سال سى فتح كرد و اهالى آن مردمى بهم آميخته از عرب و عجماند و آب آشاميدنى آن از چشمهها و رودخانهها است و خراج آن به چهار ميليون درهم مىرسد و داخل در خراج خراسان است و در همه چيز تابع آن است ، عبد اللّه بن طاهر به شهر نيشابور فرود آمد و به ترتيبى كه واليان انجام مىدادند ، از آنجا به طرف مرو پيش نرفت و در نيشابور بناى عجيب « شاذياخ » « 3 » را ساخت و سپس « منار » را بنا كرد . بعضى كسان طاهر مرا خبر داد كه از نيشابور تا مرو ده منزل است و از نيشابور تا هراة ده منزل و از نيشابور تا گرگان ده منزل و از نيشابور تا دامغان ده منزل و از نيشابور بر شاهراه و جادهء اعظم تا سرخس شش منزل كه اول منازل « قصر الريح » است و آن را به فارسى « دزباد » گويند و سپس « خاكسار » و سپس « مزدوران »
هامش
( 1 ) أبيورد ، بفتح اول و كسر دوم و ياى ساكن و فتح و او و سكون را و دال بى نقطه :
شهرى است در خراسان ميان سرخس و نسا ، و باخيز و بد آب ( مراصد الاطلاع ) .
( 2 ) بضم اول ، و گاهى فتحه داده شود ، و سكون دوم و زاى ديگر و نون : ناحيهاى وسيع از نيشابور كه گفته شده داراى صد و بيست و چهار آبادى است .
( 3 ) شهرى است در نيشابور كه در قديم بستان عبد اللّه بن طاهر بوده است ، و عبد اللّه چون بنيشابور آمد ، در شهر منزل گزيد و سپاهيانش هم در منازل شهر فرود آمدند و چون از تعدى سپاهيان خود بر مردم خبر يافت قصرى در « شاذياخ » بنا كرد و در ميان سپاه خود ندا در داد كه هر كس در نيشابور بخوابد مال و خونش حلال است و سپاهيان را فرمود تا پيرامون قصرش ساختمان كنند پس معمور گشت و به شهر متصل شد و محلهاى بزرگ از شهر به حساب آمد ، بعدها بقيهء شهر ويران گشت و اكنون نيشابور همان است كه مانده ( مراصد الاطلاع ) . شاعر خطاب به عبد اللّه بن طاهر گفته است :فاشرب هنيئا عليك التاج مرتفقا * بالشاذياخ و دع غمدان لليمن.