عجمهاى كهن « آذريّه » و « جاودانيّه » ، اهالى شهر « بذّ » « 1 » كه بابك در آن بود و سپس چون فتح شد عرب در آن منزل گزيدند . و آذربايجان در سال بيست و دو فتح گرديد و مغيرة بن شعبهء ثقفى در خلافت عثمان عفان آن را فتح كرد ، و خراج آن چهار ميليون درهم است و سالى بيش مىشود و سال ديگر كم مىگردد .
همدان
كسى كه از دينور آهنگ شهر « همدان » كند ، از شهر دينور به محلى كه به آن « محمد آباد » گفته مىشود دو منزل بيرون مىرود ، و از محمد آباد تا همدان نيز دو منزل راه است و همدان شهرى است با وسعت و جليل القدر داراى اقليمها و استانهاى بسيار و فتح آن در سال بيست و سه روى داد ، و خراج آن شش ميليون درهم است و همان است كه « ماه بصره » ناميده مىشود ، چه خراج آن در حساب بخششهاى اهل بصره حمل مى شده است و آب آشاميدنى اهالى از چشمهها و رودخانههايى است كه در زمستان و تابستان جريان دارد و برخى از آنها تا « شوش » از استانهاى اهواز جارى مىشود و سپس به « دجيل » « 2 » نهر اهواز پيوسته تا شهر اهواز مىرسد .
نهاوند
و از همدان تا نهاوند دو منزل راه است ، و نهاوند شهرى است با شكوه كه فراهم آمدن پارسيان در سال بيست و يك هنگامى كه « نعمان بن مقرّن مزنى » با ايشان روبرو شد آنجا بود ، و آن را چندين اقليم است كه مردمى بهم آميخته از عرب و عجم در
هامش
( 1 ) بذ ، بتشديد ذال : استانى است ميان آذربايجان و اران كه بابك خرمى در دوران معتصم از آنجا خروج كرد ، حسن بن ضحاك گفته است : لم يدع بالبذ من ساكنة غير امثال كامثال أرم
( 2 ) نهرى است در اهواز و چنان كه گفته شده نامش در ايام ايرانيان « دنيه كورك » يعنى « دجلهء كوچك » بوده و به « دجيل » تعريف شده است . و به « دجيل مسرقان » معروف است ، سرچشمهاش در بالاى اصفهان است و در درياى فارس مىريزد و « شبيب » خارجى در همين رودخانه غرق شد ( مراصد الاطلاع ) .