شهر « ابهر » شود و چندين راه وى را پيش آيد ، پس اگر آهنگ زنجان داشت ، مسير وى از ابهر به زنجان است و سپس رهسپار شهر « قزوين » شود ، و قزوين از جادهء بزرگ منحرف است و در پاى كوهى هم مرز ديلم واقع شده و آن را دو رودخانه است كه يكى از آن دو « وادى كبير » و ديگرى « وادى سيرم » گفته مىشود و در ايام زمستان آب در آن دو جريان دارد و در ايام تابستان قطع مىشود ، اهالى آن مردمى بهم آميخته از عرب و عجماند ، و عجم را در آن آثارى و آتشكدههايى است ، و خراج آن با خراج زنجان ، دو ميليون و پانصد هزار ( درهم ) است ، و از اين شهر راهها به طرف همدان و دينور و « شهر زور » و اصفهان و رى از هم جدا مىشود ، و راه آذربايجان از اينجا بدين ترتيب است :
آذربايجان
پس هر كس آهنگ آذربايجان كند ، از زنجان بيرون رود و چهار منزل تا شهر « اردبيل » رهسپار گردد و اردبيل نخستين شهرى است كه از شهرهاى آذربايجان مىبيند و از اردبيل تا « برزند » « 1 » از استانهاى آذربايجان سه روز راه است ، و از « بر زند » تا شهر « ورثان » « 2 » از استانهاى آذربايجان ، و از « ورثان » تا « بيلقان » « 3 » و از « بيلقان » تا شهر « مراغه » « 4 » كه مركز آذربايجان بالا است ، و استانهاى آذربايجان عبارت است از : اردبيل ، برزند ، ورثان ، برذعه « 5 » ، شيز « 6 » ، سراة « 7 » ، مرند ، تبريز ، ميانه ، ارميه « 8 » ، خوى و سلماس . و اهالى شهرها و استانهاى آذربايجان مردمى بهم آميختهاند از
هامش
( 1 ) بفتح اول و سوم : بلدى از نواحى تفليس از اعمال جرزان از ارمنستان اولى ، و بگفتهء اصطخرى از آذربايجان .
( 2 ) به سكون راء و بقولى بتحريك آن بلدى در حدود آذربايجان كه ميان آن و « رس » دو فرسخ ، و ميان آن و « بيلقان » هفت فرسخ است .
( 3 ) بفتح اول و سوم شهرى نزديك دربند كه به آن « الباب و الابواب » گفته مىشود و جزء ارمنستان بزرگ به حساب مىآيد نزديك شروان .
( 4 ) بلدى مشهور در آذربايجان كه قصبهء آن بوده است و در آن آثارى و مدرسههايى است و « افراهروذ » خوانده مىشد ، و مروان بن محمد بن مروان بن حكم والى ارمنستان و آذربايجان آن را ساخت ( مراصد الاطلاع ) .
( 5 ) مسلم بن وليد در مرثيهء يزيد بن مزيد كه در برذعه مرد ، گفته است :قبر ببرذعة استسر ضريحه * خطرا تقاصر دونه الاخطار. ( 6 ) بكسر شين : ناحيهاى در آذربايجان ، ميان مراغه و زنجان .
( 7 ) مراصد الاطلاع : سر او ، بفتح اول و در آخر آن واوى صحيح : شهرى است در آذربايجان ميان اردبيل و تبريز .
( 8 ) بضم اول و كسر سوم : شهرى بزرگ و كهن در آذربايجان كه ميان آن و درياچهء ارميه سه ميل يا چهار ميل فاصله است . و چنان كه گمان مىبرند شهر زرادشت پيامبر مجوس است .