مستولى گرديدند . چون به فاس در آمد يهوديان را بكشت و اموال و زن و فرزندشان به تاراج برد .
حمامه به وجده رفت و در آنجا قبايل مغراوه از مديونه و ملويه به دو پيوستند و در سال 429 با او به فاس راندند . تميم به موضع امارت خود سلا باز گرديد حمامه به مقر فرماندهى خويش در مغرب .
در سال 430 صاحب القلعه قائد ابن حماد با جماعات صنهاجه به جنگ او آمد . حمامه به قصد دفاع بيرون آمد . قائد باب عطا بر زناته بگشود و آنان را بر ضد حمامه با خود يار كرد . از اين رو حمامه از جنگ با او تن زد و به صلح و اطاعت پناه برد . قائد از آنجا باز گرديد . حمامه نيز به فاس مراجعت كرد . و در سال 431 در گذشت . پس از او پسرش دوناس كه ابو العطاف كنيه داشت به حكومت رسيد . ابو العطاف بر فاس و ديگر اعمال پدر مستولى شد . در آغاز فرمانرواييش حماد فرزند عمش معنصر بن المعزّ بر ضد او خروج كرد . ميان آن دو نبردهايى واقع شد . جماعت حماد افزون بود و بر دوناس غلبه يافت و ضواحى را از او بستد و او را در شهر فاس شهربند نمود .
دوناس به گرد خود خندقى كند كه به نام او معرف شد . حماد در سال 435 بمرد و دولت دوناس پا گرفت و روزگار گشايش در كارها بود . او را به عمران و آبادى شوقى وافر بود . بناهاى بلند برآورد و برگرد ربضها نيز بارو كشيد و حمامها و مهمانخانهها ساخت . اين امر سبب شد كه بازرگانان به بلاد او آمد و شد گرفتند . دوناس در سال 451 بمرد ، بعد از او پسرش فتوح بن دوناس به حكومت رسيد . در عدوة الاندلس فرود آمد . برادر خردترش عجيسه به منازعت با او برخاست و در عدوة القرويين موضع گرفت و جنگ ميانشان بتناوب و پيوسته بود و ميدان كارزار ميان دو شهر . چنان كه گاه تا باب التعبه [ 1 ] دروازهاى كه در آن عهد در عدوة القرويين بود - كشيده مىشد . فتوح دروازهء عدوة الاندلسيين را كه تا امروز به نام اوست برافراشت . و عجيسه باب الجيسه را كه به نام او معروف است . در اثر كثرت استعمال عين آن حذف شده است . اينان بر همين حال ببودند تا آنگاه فتوح در سال 453 بر عجيسه غدر كرد و بر او غلبه يافت و او را بكشت . از آن پس در مغرب حادثهء ديگرى پديد آمد و آن غلبه مرابطين و قبايل لمتونه بود . فتوح از عواقب كار بترسيد و از فاس برفت .
فرمانرواى القلعه ، بلكين بن محمد بن حماد ، در سال 454 آن سان كه عادت ايشان در جنگ بود لشكر بياورد و وارد فاس شد و از اكابر و اشراف گروگانها گرفت كه سر در طاعت او داشته باشند . آنگاه به قلعه باز گرديد . پس از فتوح ، معنصر بن حماد بن منصور بر مغرب امارت يافت و سرگرم جنگهاى لمتونه شد . يكى از اين جنگها جنگ مشهور سال 455 است معنصر به مدينه رفت يوسف تاشفين و مرابطين فاس را گرفتند . يوسف بن تاشفين عاملى از سوى خود بر فاس نهاد و به
هامش
[ ( 1 ) ] در نسخهB: النقبه .