سمت جنوب تا هند در تصرف آورد و به بلاد هند لشكر كشيد و بسى شهرهاى آن را فتح كرد و از گنجينههاى آن ذخايرى بيرون آورد كه كس همانند آن نديده بود . مسلمانان در قرن چهارم چنين وضعى داشتند . تركها از آن زمان كه مغلوب عربها شده و بر دست ايشان مسلمان شدند بار ديگر از سوى خلفا به فرمانروايى بلاد خود چون ما وراء النهر و بلاساغون تا فرغانه برگزيده شدند .
در آنجا دولتى تشكيل دادند . در بيابانهاى تركستان در آن نواحى كه باران مىباريد و گياهى مىروييد قبايل غز از شعوب ترك ظهور و به روزى داشتند . غز در اصل خوز بوده است . عربها خاء را به غين نقطه دار بدل كردند و واو آن را در زاء دوم ادغام كردند . زاء مشدد شد و غز گفتند .
رياست اين غزها در ميان فرزندان سلجوق بن ميكائيل بود . اينان گاه در خدمت ملوك ترك در تركستان بودند و گاه در خدمت ملوك آل سامان در بخارا . و چون ميانشان خلاف مىافتاد به هر يك از آن دو كه مىخواستند مىگراييدند . چون محمود بن سبكتكين بر آل سامان غلبه يافت و از خراسان در حركت آمد و به بخارا شد و بر تخت فرمانروايى سامانيان نشست ، سران خاندان سلجوق را بگرفت و در خراسان حبس نمود . پس از مرگ او پسرش مسعود جاى پدر بگرفت . آل سلجوق بر او عصيان كردند و غزها به خراسان آمدند و آنجا را بگرفتند . طبرستان را نيز از دست ديلم بستدند ، سپس اصفهان و فارس را از آل بويه گرفتند ، پادشاهشان در اين زمان طغرلبك بن ميكائيل از فرزندان سلجوق بود . طغرل به بغداد رفت و بغداد را از دست پسران معز الدولة بن بويه كه بر خليفه تحكم مىكرد ، به در آورد . خليفهء بغداد المطيع بود كه در اثر نفوذ آل بويه از تصرف در امور ممنوع بود . طغرلبك سپس به عراق عرب رفت و بر ملوك آنجا غلبه يافت و آنان را از ميان برداشت . سپس بلاد بحرين و عمان را تصرف كرد آنگاه بر شام و بلاد روم تاختن آورد و سراسر ممالك اسلام را در قبضهء اقتدار خويش گرفت . عربها عقبنشينى كرده به حجاز بازگشتند ، در حالى كه نصيبى از ملك نداشتند و گويى هرگز نصيبى نداشتهاند . اين حوادث در سال 440 اتفاق افتاد . از آن سو فرنگان بر بقاياى بنى اميه در اندلس خروج كردند و ملك از ايشان بستدند و بر شهرهاى اندلس مستولى شدند . مماليك ترك عرصه را بر عبيديان در قاهره تنگ نمودند . محمود بن زنگى و ديگران كه از ابناء و مماليك ايشان بودند شام را از تصرف ايشان به در آوردند . ملوك مغرب آن سوى اسكندريه را جدا كردند ، صنهاجه در افريقيه و ملثمين يا مرابطين بعد از ايشان در مغرب اقصى و اوسط و سپس مصامدهء موحدين روى كار آمدند . غزها و سلجوقيان و فرزندان و موالى ايشان تا پايان قرن ششم زمام ممالك مشرق در دست داشتند . سپس باد دولت غز فرو نشست و در دولتشان اختلال پديد آمد . تا در ميان آنها چنگيزخان امير مغول از شعوب تترها پديد آمد . چنگيز
تاريخ ابن خلدون ( فارسي ) — صفحة 514
مساهمون: ابن خلدون
ص٥١٤