در عهد ادريس بزرگ برادرش سليمان بن عبد اللّه بن حسن بن حسن كه از شرق آمده بود وارد تلمسان شد . زناته و قبايل عرب كه در آنجا بودند فرمانش را گردن نهادند . پس از او پسرش محمد بن سليمان امارت او به ميراث برد . آنگاه پسرانش بر سراسر ثغور مغرب اوسط پراكنده گرديدند و زمينهاى آن را ميان خود تقسيم كردند . تلمسان به فرزندان ادريس بن محمد بن سليمان و ارشكول به فرزندان عيسى بن محمد و تنس به فرزندان ابراهيم بن محمد رسيد و بقيهء ضواحى از اعمال تلمسان ، سهم بنى يفرن و مغراوه گرديد .
ضواحى مغرب اوسط چنان كه گفتيم همچنان در دست محمد بن خزر ماند تا دولت شيعه بر سر كار آمد و ملك افريقيه در قبضهء تصرف ايشان افتاد . عبيد اللّه المهدى عروبة بن يوسف الكتامى را با سپاهيان كتامه در سال 298 به مغرب فرستاد . عروبه مغرب ادنى را در نور ديد و باز گرديد . پس از او مصالة بن حبوس با سپاهيان كتامه به مغرب آمد و بر اعمال ادارسه غلبه يافت و آنان را به اطاعت عبيد اللّه المهدى در آورد و يحيى بن ادريس بن عمر آخرين ملوك ادارسه را فرمان امارت فاس داد ولى او خود را خلع كرد و گردن به اطاعت ايشان نهاد . مصاله او را امارت فاس داد و موسى بن ابى العافيه امير مكناسه و صاحب تسول و تازى را امارت ضواحى مغرب داد . مصاله به قيروان باز گرديد . محمد بن خزر از اعقاب محمد بن خزر بن حفص داعى ادريس بزرگ عصيان آغاز كرد و اهل مغرب اوسط را به برائت از شيعه برانگيخت عبيد اللّه المهدى مصالة بن حبوس سردار مغرب را با سپاهيان كتامه در سال 309 روانه نمود محمد بن خزر با جماعات مغراوه و زناته به مقابلهء او شتافت . سپاه مصاله شكست خورد و مصاله كشته شد عبيد اللّه پسر خود ابو القاسم را در سال 31 با سپاهى به مغرب فرستاد و فرمان داد كه با محمد بن خزر و قومش نبرد كند . محمد بن خزر و يارانش گريختند . ابو القاسم از پى ايشان برفت تا به ملويه رسيدند و از آنجا به سجلماسه در آمدند . ابو القاسم به مغرب باز گرديد و اقطار آن زير پى سپرد در نواحى آن جولان كرد و ابن ابى العافيه را بر بلادى كه در تصرف آورد ، امارت بخشيد و خود باز گرديد .
آنگاه عبد الرحمان الناصر صاحب قرطبه را هواى تصرف سواحل مغرب در سر افتاده به ملوك ادارسه و زناته پيام فرستاد و يكى از خواص خويش محمد بن عبيد اللّه بن ابى عيسى را در سال 316 به نزد ايشان فرستاد . محمد بن خزر اجابت كرد و اولياء شيعه را از زاب براند و شلب و تنس از آنان بستد و وهران را تصرف كرد و پسر خود خير را بر آن امارت داد . آنگاه دعوت امويان را در اعمال مغرب اوسط جز تاهرت آشكار كرد . آنكه به دعوت اموى آغاز كرد ادريس بن ابراهيم بن عيسى بن محمد بن سليمان صاحب ارشكول بود . سپس عبد الرحمان الناصر اموى سبته را در سال 317 از ادارسه بستد و موسى بن ابى العافيه به اطاعت او در آمد و دست به دست محمد بن خزر داد و بر ضد شيعه برخاستند ولى برادرش فلفول بن خزر با او مخالفت ورزيد و همچنان در اطاعت شيعه باقى ماند .
تاريخ ابن خلدون ( فارسي ) — صفحة 28
مساهمون: ابن خلدون
ص٢٨