خود باز گردند و او چندى در حوالى تلمسان درنگ كرد تا يقين كند كه يغمراسن راه بر او نخواهد گرفت . پيوسته در اين حال بودند تا يغمراسن در شدبويه از بلاد مغراوه بمرد . مرگ او در پايان سال 681 بود .
در ايامى كه بنى مرين بر بنى عبد الواد سخت گرفته بود ، محمد بن عبد القوى سرگرم استحكام بخشيدن به دولت خود بود و بر اوطان صنهاجه در كوهستانهاى مديه غلبه يافت و ثعالبه را پس از آنكه به مشايخشان غدر ورزيد و به قتلشان آورد . از كوه تيطرى براند . آنان به اراضى متيجه رفتند و در آنجا وطن گزيدند ، محمد بر دژ لمديّه به فتح لام و ميم و كسر دال ياء و هاء نسبت در آخرش - مستولى شد . اين دژ به نام ساكنان آن است و ايشان بطنى از بطون صنهاجهاند و بلكين بن زيرى آن را بنا كرده است . چون محمد بن عبد القوى بر آن دژ و ضواحى آن مستولى گرديد و فرزندان عزيز بن يعقوب را كه از حشم بودند در آنجا جاى داد . فرزندان صالح پسر برادرش يوسف بن عبد القوى كه از زمان قتل پدرشان يوسف در ميان صنهاجه مىزيستند . از آنجا گريختند و چنان كه گفتيم به بلاد موحدين در افريقيه ، رفتند و از آنان اكرام بسيار ديدند و ضواحى قسنطينه را به آنان اقطاع دادند . در مواقع نبرد از آنان يارى مىخواستند . مشهورترين ايشان عمر بن صالح و دو فرزند او صالح و يحيى بن عمر بودند و نوادهاش يحيى بن صالح بن عمر در ميان آنها مشاهير ديگرى هم بوده است . اعقاب ايشان امروز در نواحى قسنطينهاند و تحت فرمان ملوك آل ابى حفص ، به هنگام جنگهايشان به لشكرگاهشان مىروند و به وظايف خدمت مىپردازند . حسن بن يعقوب از فرزندان عزيز بن يعقوب بر مديه حكومت مىكردند و بعد از او پسرانش على و يوسف بودند . مواطنشان بين مديه و مواطن نخستينشان ماحنون است .
بنى يدللتن نيز از بنى توجيناند . بر دژ جعبات و قلعهء تاو غزوت مستولى شدند . بزرگ ايشان سلامة بن على در آن دژ فرود آمد و همچنان در فرمان محمد بن عبد القوى و قومش بود . قلمرو محمد بن عبد القوى ضواحى مغرب اوسط ميان بلاد بنى راشد و بلاد صنهاجه را در نواحى مديه و نيز بلاد سرسو و جبال آن را در جنوب تا اراضى زاب در برگرفت . محمد بن عبد القوى به هنگام سفر زمستانى از مقر خويش دور مىشد و به دوسن و مقره و مسيله روى مىنهاد . و همواره عادت او چنين بود . چون يغمراسن در سال 681 بمرد ميان پسرش عثمان و محمد بن عبد القوى فتنه و جنگ افتاد عثمان بن يغمراسن با جماعات خود بنى عبد الواد و سپاهيان در سال 682 به جنگ او شد و در جبل وانشريش محاصرهاش نمود . محمد بن عبد القوى به دفاع و مقاومت پرداخت . عثمان بن يغمراسن در نواحى موطن او دست به آشوب و كشتار زد سپس به تلمسان باز گرديد . پس از اين واقعه محمد بن عبد القوى در سال 684 بمرد و پس از او پسرش سيد الناس امارت يافت ولى مدت پادشاهىاش به دراز نكشيد . برادرش موسى او را پس از يك سال يا در حدود يك سال بعد از
تاريخ ابن خلدون ( فارسي ) — صفحة 176
مساهمون: ابن خلدون
ص١٧٦