غَيرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيَهِمْ وَلا الضالين
يعنى غير آن كسانى كه مورد غضب واقع شدند و راه انكار در پيش گرفتند ، و يا آن كسانى كه بواسطهء غلو گمراه گشتند .
در اين قسمت از آيه ، اسلوب تعبير فرق نمود زيرا در قسمت اول فرمود : راه كسانى كه تو بر آنها نعمت دادى ، ولى اينجا نفرمود غير كسانى كه تو بر آنها غضب نمودى ، بلكه غير المغضوب عليهم آمد يعنى غير كسانى كه مورد غضب واقع گشتند . و شايد اين تعبير اشاره به اين حقيقت باشد كه نسبت نعمت به ذات اقدس حق نسبتى اصلى و ابتدايى ، ولى غضب امرى تبعى و از جهت اقتضاء صفات خود بنده پديد مىآيد چنان كه در آن آيهء شريفه به اين حقيقت اشاره شده و مىفرمايد :
ما اصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّه وَما اصابَكَ مِنْ سَيِئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ 4 : 79 آنچه كه از خوبى به تو رسد از جانب خداى متعال و آنچه كه از بدى متوجهت شود از خود تو است .
در كتاب ثواب الاعمال از امام صادق عليه السّلام روايت شده كه فرمود :
اسم اعظم پروردگار در سورهء ام الكتاب هست . و عياشى از رسول خدا روايت نموده كهام الكتاب افضل سورههاى قرآن است ، و اين سوره شفاء هر دردى است الا مرگ .
مىگويم اطلاق ام الكتاب بر اين سوره ، شايد بخاطر اين باشد كه اين سوره آنچه را كه در همهء قرآن است در بر دارد ، چنان كه در روايتى كه از مولا امير المؤمنين عليه السّلام رسيده به اين مطلب تصريح شده است ، امام عليه السّلام مىفرمايد : هر آنچه كه در قرآن هست در سورهء حمد
اسرار الصلوة ( فارسي ) — صفحة 408
مساهمون: رضا رجب زاده
ص٤٠٨