از عوالم بىشمارى تركيب گشته است ، و خلاصهء كلام آنكه عوالم بسيار است ، و در بعضى اخبار آمده كه عالم مثال مشتمل بر هيجده هزار عالم است .
و شيخ صدوق در آخر كتاب خصال از امام باقر عليه السّلام روايت نموده كه خداوند هزار هزار عالم بيافريد ، و هزار هزار آدم خلق نمود و ما در آخرين اين عالمها و آخرين آدمها هستيم .
و به حكم اين آيهء شريفه ذات اقدس حق ، رب و پرورش دهندهء همهء اين عوالم است حتى جنيان و شياطين ، چنان كه در دعاء شب عرفه به اين مطلب تصريح شده و آمده است كه : و رب الشياطين و ما اضلت . و بالجمله آن كس كه بر همهء اشياء و موجودات عالم پس از ايجاد آنها ، وجود را افاضه مىكند ، او ذات پاك حق تعالى و پرورش دهندهء عالميان است ، و جميع عوالم با همهء اجزاء و جزئيات آن قائم بتربيت و ربوبيت او است و آن كس كه با دقت در اين عالم بنگرد ، تمام عوالم را قائم به آن رب و تربيت كننده مىبيند ، و مشاهده مىكند كه ربوبيت حق تعالى و تربيت او هم چون تربيت مالك نسبت بملك خود ، و يا تربيت پدران نسبت بفرزندان و يا تربيت نفس نسبت به اعضاء ، و يا تربيت نفس نسبت بقواى نفسانى نيست ، ولى تربيت نفس به قواى نفسانى ، شبيه ترين تربيتها و پرورشها بتربيت و پرورش ذات اقدس حق نسبت بموجودات عالم هستى است ، زيرا نفس هم زمينهء حصول قواى نفسانى ، و هم تقويت كننده و حافظ و رسانندهء هر يك از آنها بمرتبهء كمال اوليه و ثانويهء آنها مىباشد .
و اين عوالم بعضى محيط بر بعضى ديگر است ، همچون احاطهء آب به زمين ، و هوا به آب ، و همين طور بقيهء افلاك تا به فلك الافلاك منتهى
اسرار الصلوة ( فارسي ) — صفحة 367
مساهمون: رضا رجب زاده
ص٣٦٧