ستم گرانه و فراتر از حدّ نياز به خوردن آن دست نيازد ، بايد بداند كه خداوند متعال آمرزندهء مهربان است .
شافعى در بارهء اين آيه ، گفتارى را اظهار كرده كه مضمون آن چنين است :
« از آنجا كه كفار ، حلال خدا را حرام ، و حرام خدا را حلال برشمرده ، و با خدا و رسول او و احكام الهى به تضاد و ستيز دست يازيدند ، و در برابر قوانين الهى راه عناد و لجاج را در پيش گرفتند ، اين آيه در مقام نقض غرض و خنثى كردن نقشه و درهم كوبيدن سازمان فكرى آنها نازل شد .
« با توجه به اين نكته مىتوان گفت : گويا خداوند متعال طى اين آيه به كفار و مشركين چنين خطاب مىكند : ( حلال صرفا عبارت از همان چيزهائى است كه شما آنها را حرام قلمداد كردهايد ، و حرام عبارت از همان چيزهائى است كه شما آنها را حلال برشمردهايد ) . اين سخن بدانسان است كه كسى به تو مىگويد : امروز شيرينى مخور . و تو در جواب او مىگوئى : من امروز جز شيرينى چيز ديگرى نمىخورم . و غرض تو در چنين پاسخى ضدّيت و مخالفت با او است و حقيقة در صدد اثبات و نفى چيزى نيستى [ به عبارت ديگر : تو مىخواهى به او بگوئى من صرفا در صدد ضديّت و مخالفت با تو هستم و آنچه را كه مخصوصا مرا از خوردن آن نهى مىكنى مىخورم ، نه آنكه جز شيرينى چيز ديگرى را تناول ننمايم . در چنين سخنى ، غرض اثبات خوردن شيرينى و نفى خوردن غير شيرينى نيست .
چنان كه در آيهء مورد بحث نيز اثبات چيزى و نفى چيزى ديگر در مدّ نظر نيست بلكه هدف مخالفت با كفار و مشركين مىباشد . ] به اين معنى كه خداوند متعال مىفرمايد : حرام صرفا همان چيزهائى است كه شما آنها را حلال معرفى كردهايد ، و آن چيز عبارتند از مردار ، خون ، و گوشت خوك ، و حيواناتى كه به هنگام صيد و يا ذبح آنها نام غير خدا ( بتها ) بر زبان رانده مىشود . بنابر اين هدف آيه چنان نيست كه غير از اين اقلام ياد شده خوردن هر چيز ديگرى حلال است ، چون آيهء مذكور در مقام اثبات تحريم اقلامى است كه كفار آنها را حلال برشمرده بودند ، نه آنكه از فحواى آيه حليت چيزهاى ديگر - كه صريحا حرمت آنها در قرآن و حديث بازگو شده است - اثبات گردد » . « 57 »
امام الحرمين آنچنان تحت تأثير سخنان شافعى قرار مىگيرد كه مىگويد : اين سخن و نكته سنجى شافعى بس نغز و زيبا و در نهايت حسن است ، و اگر شافعى چنين نكتهاى را قبلا براى ما گزارش نمىكرد و سبب نزول آيه را بدين صورت بازگو نمىنمود ،
هامش
57 - و نيز بنگريد به : مناهل العرفان 1 / 105 .