سمت ديگرى اقامه نمود . اين حكم نيز از سوى ائمهء ما ( عليهم السلام ) روايت شده است و همانان فرمودند : وقتى رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) به طرف خيبر مىرفت و يا از مكه مراجعت مىكرد بر روى مركب - با ايماء و اشاره - نماز نافله را به هر سو مىخواند ، و كعبه را در حين نماز - ناگزير - پشت سر خود قرار داده بود .
د - از جابر روايت شده است : رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) سريّهاى را براى جنگ با كفار گسيل داشت كه من نيز در آن سريّه شركت داشتم . تاريكى شب در اثناء سفر فرا رسيد ، و ما سمت قبله را نمىتوانستيم شناسائى كنيم . گروهى از همسفران ما گفتند : قبله را بازيافتيم كه بدين سو و در طرف شمال قرار دارد . نماز را خواندند و خطوطى را در تاريكى بر روى زمين - در چنين سوئى - رسم كردند . اما عدهء ديگرى از ميان جمع ما گفتند : قبله در اين سو و در طرف جنوب قرار دارد [ و در همان سو نماز گذاردند ] و خطوطى به عنوان نشانه بر روى زمين كشيدند . وقتى بامدادان بر ما فرا رسيد و آفتاب درخشيدن آغاز كرد ديديم خطوطى كه اين دو گروه بر روى زمين رسم كردند هيچكدام رو به روى قبله نبوده است . آنگاه كه از سفر بازگشتيم راجع به چنين پيش آمدى از رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) سؤال كرديم . آنحضرت در برابر سؤال ما لختى ساكت ماند كه از پى آن آيهء : « وَلِلَّه الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ . . . » نازل گرديد .
اما ميبدى اين قضيه را - با تفاوتى يسير در مضمونش - چنين بازگو مىكند :
« ابن عباس گفت : جماعتى از ياران رسول ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) به سفرى بودند و ميغ [ يعنى ابر ] برآمد و قبله بر ايشان مشتبه شد . هر كس به اجتهاد روى به جانبى فرا داد و نماز كرد . پس چون ميغ باز شد بدانستند كه هيچ يك روى به قبله نداشتند . پيش رسول خداى آمدند و قصه بازگفتند . در حال ، اين آيت آمد . و اين پيش از آن بود كه آيت تحويل قبله با كعبه آمد ، و پس از آنكه آيت تحويل آمد اين منسوخ شد » .
ه - عكرمه مىگفت : اين آيه مربوط به تحويل قبله است و در نتيجه معنى آيهء مورد بحث اين است : هرجا - چه در سفر و چه در حضر - روى خويش را بدان سو برمىگردانيد به آن طرفى روى برگردانيد كه خداوند شما را به همان طرف ، يعنى كعبه برگرداند ، [ و به سوى غير كعبه نماز نخوانيد ] .
و - مرحوم ميرزا أبو الحسن شعرانى ( رضوان اللَّه عليه ) مىنويسد :
« آنچه درست به نظر مىرسد اين است كه بگوئيم هيچگونه نسخ و تخصيصى در آيهء مورد بحث وجود ندارد ، بلكه هدف آيه اين است كه كسى نپندارد حكمت استقبال - يعنى
اسباب النزول ( فارسي ) — صفحة 91
مساهمون: السيد محمد باقر حجتي
ص٩١