سو ، عبارت از جهتى است كه خداى تعالى شما را بدان جهت براى نماز گذاردن فرا خواند . و خداوند داراى شريعتى گسترده و آسان ، و نيز به اعمال شما آگاه مىباشد .
اگر ما به معنى ظاهر آيه واگذار شويم به اين نتيجه مىرسيم كه بر نمازگذار واجب نيست - چه در سفر و چه در حضر ، چه در نمازهاى واجب و چه در نمازهاى مستحب - آن را رو به قبله اقامه كند ، [ چون آنچه از ظاهر آيهء مذكور استفاده مىشود اين است كه اگر به هنگام نماز خواندن به هر سو روى آوريد ، رو به سوى خدا است و اقامهء نماز در برابر قبله واجب نمىباشد ] . اما بايد دانست كه چنين رأى و سخن بر خلاف اجماع علماء اسلام است .
لكن اگر سبب نزول آيهء مورد بحث شناسائى شود معلوم مىگردد كه جواز اقامهء نماز به هر سو ، مربوط به نماز نافله و مستحب است ، و يا اين رخصت و جواز راجع به كسانى است كه در مورد تشخيص قبله از تفتيش و اجتهاد خود مدد مىگيرند و آنگاه انحراف آنان از سمت قبله كشف مىشود ، و يا مربوط به نماز نافله بر روى مركب در سفر ، و يا امثال آنها است .
علَّت ترديد ما - در اينكه اين رخصت و جواز مربوط به نماز نافله مىباشد و يا راجع به مسافرى است كه در تشخيص سمت قبله به برسى و اجتهاد خود عمل مىكند - به خاطر اين است كه روايات مربوط به سبب نزول آيهء مذكور ، مختلف مىباشد .
در بارهء سبب نزول اين آيه روايات مختلفى جلب نظر مىكند :
الف - عدهاى مىگويند : يهوديان تحول قبلهء مسلمين از بيت المقدس به كعبه را مورد انكار و انتقاد قرار داده و گفتند : مسلمين به سوى خدا نماز نمىگذارند . لذا اين آيه در ردّ نظريهء آنان نازل گشت مبنى بر اينكه چنانچه رو به سوى بيت المقدس و يا روياروى كعبه نماز بخوانيد هر دو را بايد در سوى خدا تلقى كنيد .
ب - برخى ديگر مىگويند : مسلمين در اقامهء نماز ، مجاز بودند به هر سو روى آورند ، و آيهء مزبور نيز در اعلام چنين هدفى نازل گرديد . اما اين حكم با نزول آيهء تحويل قبله : « فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ . . . » نسخ شد .
ج - دستهاى گفتهاند : اين آيه در بارهء نماز نافلهاى كه روى مركب برگزار مىشود نازل شد ، به اين معنى اگر انسان در حال سفر و بر روى مركب ، نماز نافله بخواند اشكالى ندارد . اما نمازهاى واجب را بايد - بر طبق آيهء « وَحَيْثُ ما كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَه » - به طرف قبله خواند ، و اين نمازها را نمىتوان - به طور مطلق - در هيچ جهت و
اسباب النزول ( فارسي ) — صفحة 90
مساهمون: السيد محمد باقر حجتي
ص٩٠