در اين صورت قضيهء ياد شدهء فوق « يعنى امامت مرد مست در نماز . . . » نمىتواند به عنوان سبب نزول آيهء مورد بحث تلقى شود .
مرحوم علامهء طباطبائى مىنويسد :
منظور از « صلاة نماز » - به عنوان استعمال مجازى - عبارت از مسجد مىباشد ، دليل آن بخش بعدى آيه است كه مىگويد : « وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ » يعنى در حال جنابت به مسجد درنيائيد .
علت چنين استعمال مجازى همان تعبير : « حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ » است ، زيرا اگر خداوند متعال مىفرمود : « لا تَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ وَانْتُمْ سُكارى » تعليل به اين سخن كه « بدانيد چه مىگوئيد » مناسب به نظر نمىرسيد ، و يا آنكه چنين تعليلى معناى ديگرى را ارائه مىكرد كه نمىتوانست گوياى مقصود و هدف باشد ، با اينكه مقصود و هدف اين است كه شما در حال نماز با مقام عظمت و كبريائى پروردگار خود مواجه هستيد و با خداوندگار كارساز و مدبر جهان گفتگو مىكنيد . بنابراين شايسته نيست در چنين حالى مست بوده و عقل شما با پليدى خمر از كار افتد ، و در نتيجه ندانيد كه چه مىگوئيد .
همانگونه كه ملاحظه مىكنيد اين معنى با نهى از ورود به نماز در حال مستى ، مناسب مىباشد ، لكن چون نماز غالبا در مسجد و با جماعت - طبق سنت - برگزار مىگردد ، و نيز از طرف ديگر هدف اين است احكام جنب - در رابطه با ورود او به مسجد - ذكر شود خداوند متعال سخن را با ايجاز و اختصار بيان فرمود .
على هذا جملهء « حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ » در مقام تعليل نهى از شرب خمر بيان شده است كه مستى شخص - تا آنگاه كه به نماز قيام مىكند - ادامه نيابد ، يعنى ما از آنجهت شما را از شرب مسكرات منع نموديم كه بدانيد چه مىگوئيد . پس هدف اين نيست كه نماز را - تا وقتى مفهوم گفته هاى خويش را باز نمىيابيد - برگزار نكنيد كه فرضا اگر گفته هاى خود را درك مىكنيد نماز خواندن شما در حال مستى بلا اشكال باشد . « 24 »
3 - 2 . افشاء و خنثى سازى ترفندهاى منافقين « مسجد ضرار » :
گاهى پارهاى از اين حوادث عبارت از دسيسهاى بود كه منافقين در سر مىپروراندند و مىخواستند عملا هدف اين دسيسه را تحقق بخشند ، و سر انجام آيه و آياتى در افشاء نيت آنها نازل مىگرديد . به عنوان مثال :
بنى عمرو بن عوف مسجد « قبا » را بنا كردند و از رسول خدا ( صلَّى اللَّه عليه و آله
هامش
24 - الميزان 4 / 360 .