كردهاند كه كهنترين آنها عبارت است از :
1 - كتاب على بن مدينى ، استاد و شيخ روايت « بخارى » است . « 4 »
امّا يكى از معروفترين كتاب در اين زمينه :
2 - كتاب « اسباب النزول » واحدى « 5 » است ، لكن در اين كتاب ، نقائص و كمبودهائى [ كه شايان ترميم و جبران مىباشد ] به چشم مىخورد .
3 - جعبرى « 6 » ، « اسباب النزول » واحدى را تلخيص كرده و اسانيد آن را حذف نموده ، اما مطلب تازهاى بر آن نيفزوده است .
4 - شيخ الاسلام أبو الفضل بن حجر « 7 » در بارهء « اسباب النزول » اثرى از خود به جاى گذاشته كه به صورت مسوّده و چرك نوشت [ و به گونهاى ناقص و نيازمند به تكميل ] فراهم آمده است و پيش از آنكه به تهذيب و تكميل آن موفق گردد از دنيا رفت ، و لذا به نسخهء كامل اين كتاب تا كنون دست نيافتم .
5 - سيوطى مىگويد : اما من در بارهء « اسباب النزول » كتاب جامع و فشرده و
هامش
4 - ابو الحسن على بن عبد اللَّه بن جعفر سعدى مدينى بصرى ( 161 - 234 ه ق ) ، محدّث و مؤرّخ و نسّابه كه داراى دويست اثر علمى بوده ، [ و ظاهرا كتاب « اسباب النزول » او همان كتابى است كه از آن با عنوان : « التنزيل » ياد كردهاند ] و چون در بصره متولد شد ، به « على بصرى » معروف است ، و چون نياى او از مدينه بوده است وى را « ابن المدينى » نيز مىنامند . ( بنگريد به : الاعلام 5 / 118 . معجم المؤلفين 7 / 132 . لغت نامهء دهخدا ، 20 / 152 ، تحت عنوان « على بصرى » ) .
5 - اين كتاب از سوى « دار الكتب العلميهء » بيروت به سال 1402 ه ق به طبع رسيده و واحدى كه خود از علماء قرن پنجم بوده است آثار ديگرى از خود به جاى گذاشت كه پارهاى از آنها عبارتند از : « البسيط » ، « الوجيز » در تفسير قرآن ، « شرح ديوان متنبى » و « شرح اسماء اللَّه الحسنى » ( رك فرهنگ معين ، مجلد ششم ) .
6 - امام برهان الدّين ابراهيم بن عمر جعيرى ( 640 - 732 ه ق ) كه - با حذف اسانيد « اسباب النزول » واحدى - آن را فشرده تر ساخت ، وى از فقهاء شافعيه و داراى نظم و نثر بوده و در قلعهء « جعبر » ( فرات - ميان بالس ورقه ) زاده شد . وى را « شيخ الخليل » و « ابن السّراج » و « تقى الدين » ، و نيز « برهان الدين » هم مىناميدند . قريب صد كتاب نوشته كه اكثر آنها مختصر و فشرده است . از آن جمله : شرح شاطبيه در تجويد ، كه به « كنز المعانى فى شرح حرز الامانى » نامبردار است . و « نزهة البررة فى القراءات العشرة » و « خميلة فى باب المقاصد » در بارهء نگارش مصحف ، و « عقود الجمان فى تجويد القرآن » و امثال آنها . ( بنگريد به : كشف الظنون 1 / 76 . الاعلام : زركلى 1 / 49 ) .
7 - شهاب الدّين احمد بن على بن محمد كنانى عسقلانى « ابو الفضل » ( 773 - 852 ه ق ) كه در قاهره زاده شد و در همانجا وفات كرد . پارهاى از آثار او عبارتند از : « الدرر الكامنة فى اعيان المئة الثامنة » در چهار مجلد ، و « لسان الميزان » و « الاصابة فى تمييز الصحابه » ، و « فتح البارى فى شرح صحيح البخارى » و جز آنها . چلبى مىنويسد :
« اسباب النزول للشيخ الحافظ شهاب الدين احمد بن على بن حجر عسقلانى . . . و لم يبيض ( رك : الاعلام 1 / 173 .
كشف الظنون 1 / 76 ) .