آيه و شرح مدلول آن بر مىشمارند . اكثر « مسانيد » بر اساس اين اصطلاح در مد نظر است ، مانند « مسند احمد بن حنبل « 105 » و ديگران كه اگر رواياتى با تعبير « نزلت هذه الآية فى كذا » در كتاب « مسند » احمد بن حنبل و ديگران ديده مىشود بايد آنها را بيان منظور آيه ها تلقى نمود . بر خلاف آن مواردى كه محدث و يا مفسر سبب و موجبى را يادآور گردند - مبنى بر آنكه آيه از پى آن نازل گرديده است - علماء و دانشمندان اين گونه تعبير و بيان را تحت عنوان « مسند » مندرج مىسازند » .
گفتار ابن تيميه تا اينجا به پايان مىرسد .
- زركشى :
وى در كتاب « البرهان فى علوم القرآن » گفته است :
از رسم و عادت معمول صحابه و تابعين چنين بر مىآيد اگر يكى از آنها مىگفت :
« نزلت هذه الاية فى كذا » ، منظور او اين بود كه آن آيه متضمن چنين و چنان حكمى مىباشد ، نه آنكه آن امر به عنوان سبب و موجب نزول آن آيه به حساب آيد . پس اين گونه تعبير از قبيل استدلال بر حكم از رهگذر آيه مىباشد . و لذا نبايد آن را از باب نقل و بازگو ساختن واقعهاى برشمرد كه باعث نزول آيه گرديد .
سبب نزول عبارت از واقعهاى است كه آيه در ايام وقوع آن نازل شده باشد :
سيوطى نكتهء جالبى را متذكر مىشود كه در رابطه با شناخت سبب نزول ، آگاهى از آن ضرورى است ، وى مىگويد : مرا اعتقاد بر اين است : سخن درستى كه مىتوان در رابطه با سبب نزول آيات متذكر شد آن است كه سبب نزول عبارت از آن امرى است كه آيه
هامش
105 - مسند عبارت از كتاب حديثى است كه روايات در آن به ترتيب صحابه ( چه بر حسب حروف تهجى نام آنها و چه بر حسب مراتب سابقهء اسلامى آنان ) جمع آورى شده باشد ، مانند : مسند احمد بن حنبل .
در اينجا سزا است گزارش كوتاهى در بارهء « مسند احمد بن محمد بن حنبل » ياد كنيم : اين كتاب حاوى سى هزار حديث در بيست و چهار مجلد مىباشد و در آن حدود سيصد حديث « ثلاثية الاسناد » آمده است .
مىگويند : احمد بن حنبل مىگفت : شرط كرده جز احاديثى كه از نظر او صحيح مىباشد نياورده باشد . اين مطلب را ابو موسى مدينى متذكر شده است : اما گفتهاند : در اين كتاب احاديث موضوعه نيز به چشم مىخورد .
گويند اولين كسى كه در مسانيد ، كتابى تاليف كرد ، ابى داود سليمان بن داود طيالسى ( م 204 ه ق ) مىباشد . لكن بايد هشدار داد : عاملى كه واداشت بگويند طيالسى نخستين مؤلف كتاب مسند مىباشد تقدم زمان او بر ديگران است كه دست اندر كار تأليف كتاب مسند شدهاند . اما نبايد طيالسى را اولين نويسندهء « مسند » برشمرد ، زيرا اين مسند تأليف خود طيالسى نيست ، بلكه عدهاى از حفّاظ حديث - كه اهل خراسان بودهاند - رواياتى را كه يونس بن حبيب اختصاصا از طيالسى نقل كرده جمع آورى نمودهاند ، در حالى كه طيالسى را احاديثى است كه در اين مسند كما بيش نيامده است .
اين مطلب را بقاعى در « الالفية » يادآور شده است ( رك : دراية الحديث : كاظم مدير شانه چى ، ص 21 . كشف الظنون 2 / 1679 - 1680 ) .