خواند . آنها گواهى دادند كه وى در برابر يك درخت خميدهء خرما چهل نخله را از طرف معاملهء خود دريافت دارد . اين مرد خريدار به سوى نبى اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) به راه افتاد و عرض كرد : يا رسول اللَّه ، اين درخت خرماى مورد نظر شما به تملك من درآمد ، و هم اكنون از آن تو است و آن را به تو بخشيدم . آنحضرت به سوى خانهء آن مرد فقير روان شد و به صاحب خانه گفت : از اين پس اين درخت خرما از آن تو و افراد خانوادهء تو است .
خداوند متعال از پى چنين قضيه و حادثهاى بود كه « وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى . . . » تا پايان اين سوره را نازل كرد .
از عطاء روايت شده : نام مردى كه درخت خرما را خريدارى كرد و به رسول اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) اهداء نمود « ابا الدحداح » بوده است .
گويند : رسول اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) بر اين خرما بن گذر مىكرد و مىديد كه خوشه هاى آن نزديك و آويزان است و مىفرمود : « عذوق و عذوق لابى الدّحداح فى الجنّة » : خوشه ها و خوشه ها و خرمابنها از آن ابا الدحداح در بهشت باد .
روايت مذكور در اكثر كتب تفسير فريقين و آثارى كه در بارهء « اسباب النزول » نگارش شده راجع به سبب نزول سورهء « وَاللَّيْل » ياد شده است . « 91 »
نكتهاى جالب :
نكتهء قابل ذكر اين است حتى عدهاى از مفسران اهل سنت كه از نزول اين آيات و يا تمام سوره در بارهء ابى بكر ياد كرده و ضمن بيان سبب نزولى كه قبلا ياد كرديم از ابى بكر نيز سخن به ميان آوردهاند از عموم آيه صرف نظر نكرده و خصوص سبب را ملاك قرار ندادهاند ، و حتى برخى از مفسرين ، مانند نيشابورى در جهت اصرار اهل سنت بر نزول آيات در بارهء ابى بكر سخن به اعتراض گشودند ، نيشابورى مىنويسد : « و هذا المقام اعلى و اجلّ ، و عندى انّ امثال هذه الدّلائل لا تصلح لترجيح الاكابر بعضهم على بعض . و انّ نزول هذه السّورة فى الشّخص الفلانىّ مبنىّ على الرّواية ، فلا سبيل للاستدلال اليه . . . » . « 92 »
علاوه بر اين بسيارى از همين مفسرين مىگويند شيعه گفته است اين سوره در بارهء
هامش
91 - اسباب النزول : واحدى نيشابورى ، ص 254 ، 255 . لباب النقول ، ص 800 - 802 . الدر المنثور 6 / 357 . تفسير القرآن العظيم : ابن كثير 4 / 519 ، 520 . لباب التأويل فى معانى التنزيل : خازن 4 / 484 . كشف الاسرار 10 / 512 .
مجمع البيان 10 / 501 . روض الجنان 10 / 307 . الميزان 20 / 307 . التفسير الصافى 5 / 337 ، 338 . [ . . . ]
92 - غرائب القرآن و رغائب الفرقان : نظام الدين نيشابورى ( هامش جامع البيان ) 30 / 105 .