نكات مهم اخلاقى و اجتماعى در آيات افك :
در توضيح اين مطلب يادآور مىشويم - از آنجا كه آيات 11 تا 26 سورهء نور مربوط به تهمتى است كه بر يكى از همسران رسول اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) وارد ساختند و چنان كه علامهء طباطبائى ( قدس سره ) اشاره كرده است در طى اين آيات نكات ظريفى مطرح است - سزا است همهء اين آيات را در رابطه با آيه هاى مربوط به حدّ قذف بررسى كرده و آرائى را كه از سوى دانشمندان اهل سنت در اين باره ، يعنى « حديث افك » اظهار شده است به نقد و تحليل بگيريم .
خداوند متعال فرموده است :
اين تهمت متضمن خير شما است :
« إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ لا تَحْسَبُوه شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الإِثْمِ وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَه مِنْهُمْ لَه عَذابٌ عَظِيمٌ » ( نور : 11 ) .
آن كسانى كه دروغى عظيم آوردند و چهرهء حقيقت را واژگونه وانمود كردند [ و بر يكى از همسران رسول اكرم ( صلَّى اللَّه عليه و آله و سلم ) تهمت وارد ساختند ، [ و اينان عبارت بودند از : 1 - عبد اللَّه بن ابى بن سلول 2 - مسطح بن اثاثة بن عباد بن مطلب 3 - حسان بن ثابت انصارى 4 - حمنة دختر جحش ، همسر طلحة بن عبيد اللَّه ] ، آرى اين افراد عصبه « 1 » يعنى گروهى وابسته و هميار با يكديگر و از خود شما مسلمين هستند . « 2 » اين حزنى را
هامش
( 1 ) كلمهء « عُصْبَة » به معنى جماعتى است كه بازو به بازوى يكديگر داده و به هم مربوط مىشوند . اين جماعت و گروه را از ده تا چهل نفر برشمردهاند ( الميزان 15 / 97 ، ط دار الكتب الاسلاميه ، 1386 ه ق ) .
( 2 ) از ديدگاه مرحوم طبرسى در صدر آيه ، كلمهء « منكم » خطاب به همهء مسلمين است ، لكن كلمهء « لكم » كه در اين آيه دو بار تكرار شده است خطاب به عايشه و صفوان مىباشد ، زيرا اين دو آماج اين تهمت قرار گرفته بودند . و نيز كسى كه از رهگذر اين تهمت دچار غم و فسردگى خاطر شده بود و همچنين هر كسى كه مورد اين گونه تهمت قرار مىگيرند مخاطب قرار گرفتهاند و خداوند همهء آنها را مخاطب قرار مىدهد كه اندوه ناشى از افك را شر مپنداريد ، بلكه خير شما در اين اندوه وجود دارد ، زيرا خداوند متعال عايشه را از اين تهمت ناروا تبرئه نموده و به خاطر صبرش او را مأجور خواهد ساخت ؟ ! و دروغ بافان را به خاطر همين افك به مجازات خواهد رساند . حسن بصرى گفته است اين سخن خطاب به قاذفان و تهمت زنندگان است مبنى بر اينكه اين تأديب و گوشمالى يعنى وارد كردن حدّ قذف بر شما در جهت بدخواهى نسبت به شما صورت نمىگيرد ، بلكه خير شما در آن است ، به دليل اينكه اين تنبيه و تأديب ، شما را به توبه واداشته و مانع از تكرار قذف مىگردد ( مجمع البيان 7 / 131 ط صيدا ، 1355 ه ق ) .
امّا علَّامهء طباطبائى مىنويسد تمام خطابهاى موجود در اين آيه و همهء آيات بعدى متوجه همهء مؤمنين اعم از مؤمنان حقيقى و مؤمن نماهاى منافق مىباشد . و اصولا خطابهائى كه در آيهء 11 تا 26 اين سوره ديده مىشود و مجموعا به بيست و اندى خطاب مىرسد اكثر آنها بدون ترديد تمام مؤمنان را در بر مىگيرد ، و اين آيه نيز بدينسان همهء مؤمنان را مخاطب قرار مىدهد كه اين تهمت و بازده آن كه عبارت از وارد كردن حدّ قذف مىباشد براى مؤمنان شر نيست ، بلكه خير و صلاح آنها را بايد در همين جريان جستجو كرد ، چرا كه يك جامعه صالح و لايق سعادتش در اين است كه اهل انحراف و تبهكاران در آن شناسائى شوند تا افراد جامعه در كارشان با يك بينش صحيحى عمل كنند . و دست اندر كار اصلاح آن اعضائى از اين جامعه گردند كه گرفتار انحراف و فساد مىباشند ، و به ويژه در يك جامعهء دينى - كه با وحى سر و كار دارند و در امثال اين گونه رويدادها وحى بر آنها نازل مىشود - بازشناساندن افراد منحرف و تبه فكر و فسادگر ضرورى است تا موعظه شوند و آنها را به خاطر غفلت و سهلانگارى هشدار دهد تا در ديندارى خويش طريق حزم و احتياط را پيموده و با هشيارى در شئون زندگانى عمل كنند ( الميزان 15 / 97 ، 98 ، ط دار الكتب الاسلامية ) .