آن نواحى بوده است .
اين مواطن در عهد موحدين در زمرهء متصرفات گستردهء ايشان بود . چون منقرض شدند ، سايهء آن دولت نيز از سر اين اراضى بر افتاد و جز آن بخش كه از آن بنى يدر بود باقى به دست ديگران افتاد . على بن يدر مالك دژهاى آن بود و هزار سوار در اختيار داشت . پس از او عبد الرحمان بن الحسن بن يدر و پس از او برادرش على بن الحسن به امارت رسيدند .
عبد الرحمان را با ايشان جنگها و فتنهها بود . هر چند پيش از اين به آنان استظهار مىكرد . بارها در سالهاى 705 و بعد از آن به هزيمتش فرستادند . او نيز با مشايخ ايشان غدر كرد و همه را در تارودانت در سال 708 به قتل رسانيد . ميان بنى مرين و اين عربهاى معقل نيز در سوس جنگهايى بود و يعقوب بن عبد الحق ، در برخى از اين نبردها بنى مرين را يارى داد و بسيارى از ايشان را بكشت . يوسف بن يعقوب نيز بعدها آنان را در بامسكروط [ 1 ] به محاصره انداخت و چون بر ايشان غلبه يافت هجده هزار دينار غرامت گرفت . در سال 686 يوسف بن يعقوب لشكر بر سر ايشان كشيد و چند روز جنگ در پيوست . بنى كمى از بنى عبد الواد به ايشان پيوستند و بر ضد سلطان علم مخالفت بر افراشتند . سپاهيان به آمد و شد در آمدند و چنان كه در اخبار ايشان خواهيم آورد ، جنگ همچنان بر دوام بود .
چون كار زناته در مغرب بالا گرفت و بو على بن سلطان ابو سعيد سجلماسه را گرفت و آن را به صلح از ملك پدرش جدا كرد ، اعراب اهل سوس از شبانات و بنى حسان به دو گرويدند و او را به تسخير آن قلاع ترغيب كردند . او نيز از قلمرو خويش در درعه به حركت در آمد و آن قصور را مورد حمله قرار داد . على بن الحسن و مادرش به جبال نكيسه به نزد صنهاجه گريختند و ابو على باز گرديد .
سپس سلطان ابو الحسن بر سر سراسر مغرب غلبه يافت . اعراب اين بار او را به گرفتن قلاع سوس بر انگيختند . او نيز لشكرى به آن سامان فرستاد . سردار او حسون بن ابراهيم بن عيسى از بنى يرنيان بود . او آن قلاع را تصرف كرد و بر بلاد سوس خراج بست و سپاهى گرفت و مدتى روزگارش به صلاح آمد .
سپس كار سلطان ابو الحسن روى در انقراض نهاد ، سوس به حال خود باز گرديد و امروز در ظل دولت قرار دارد . عربها در آمد آن را ميان خود تقسيم كردهاند . رعاياى آن از قبايل مصامده و صنهاجهاند . قبايل كوچ كننده نيز در لشكركشيها شركت مىجويند . چون كزوله كه با بنى حساناند و زكن و لخس كه از لمطهاند و با شباناتاند و امروز وضعشان چنين است .
رياست ذوى حسان در ميان فرزندان ابو الخليل بن عمرو بن غفير بن حسن بن موسى بن حامد بن سعيد بن حسان بن مختار از آن مخلوف بن ابى بكر بن سليمان بن الحسن بن زيان بن الخليل و برادران
هامش
[ ( 1 ) ] در نسخهءD: بامسكروطا .