در اين عهد قبايل رياح در افريقيه توانمند شدند و ضواحى قسنطينه را تصرف كردند و شيخشان مسعود بن زمام از مغرب باز گرديد و دواوده بر امور دولت مستولى گشتند و دست به اعمال ناپسند زدند . بقاياى اثبجها را نيز تار و مار كردند و در روستاهاى زاب مكان گرفتند و از جنگ و ستيز دست كشيدند و در روستاها و محلات زيستند ، چون بنى ابو حفص عهد دواوده را - چنان كه در اخبارشان خواهيم آورد - نقض كردند و بنى سليم بر ضدشان سپاه كشيدند و آنان را در قيروان جاى دادند ، كوفه را كه از بطون اثبج بود بر كشيدند . اينان با قبايل رياح در جنگ بودند و در زمرهء پيروان سلطان . از اين رو از سوى دولت جمع آورى خراج جانب شرقى جبل اوراس و بسيارى از بلاد شرقى زاب - به آنان واگذار شد . اينان به هنگام زمستان در اين محلات مىزيستند . چون باد دولت فرو نشست قبايل رياح بر آن غلبه يافت و سرزمينهايى را كه ديگران گرفته بودند باز پس ستاندند . كرفه در جبل اوراس ، آنجا كه اقطاعات ايشان بود مسكن گزيدند و در آنجا در محلههاى پراكنده وطن كردند .
چه بسا بعضى از ايشان به مرزهاى زاب مهاجرت كردند . چنان كه از بطون ايشان ياد خواهيم كرد . بطون ايشان بسيار است .
نخست فرزندان شبيب بن محمد بن كليب ، معروفاند به شبيبه و فرزندان صبح بن محمد بن كليب ، معروفاند به صبحه و فرزندان سرحان بن فاضل ، معروفاند به سراحنه . اينان حدلجه ( ؟ ) اند و همه در جبل اوراس در نزديكى زاب تهودا سكونت دارند . سپس فرزندان نابت بن فاضل كه در ميان كرفه اهل رياستاند . و اقطاعات سلطان كه از آن ياد كرديم از آن ايشان است . اينان را سه فخذ است : فرزندان مساعد و فرزندان ظافر و فرزندان قطيفه .
رياست ، ويژهء خاندان مساعد است در فرزندان على بن جابر بن فتاح بن مساعد بن نابت .
اما بنى محمد و مراونه همچنان در سرزمينهاى روياروى مواطن فرزندان نابت در كوچ هستند . براى قوت خود از مزارع اهل جبل و فرزندان نابت به كيل غلات مىستانند . گاه نيز فرمانرواى زاب آنان را به كار مىگيرد يا براى بدرقهء كاروانها يا به عنوان سپاهى و ديگر اغراض خويش .
اما دريد برترين و نيرومندترين قبايل اثبج است . زيرا به هنگام دخول اثبجها به افريقيه رياست از آن حسن بن سرحان بن وبره يكى از بطون ايشان بود . مواطنشان از بلد عناب بود تا قسنطينه تا حوالى مصقله و بيابانهاى محاذى آن . ميان دريد و كرفه جنگ و ستيز بود و حسن بن سرحان در يكى از اين جنگها - چنان كه گفتيم - كشته شد و قبر او در آنجاست . دريد رابطون بسار است و از ايشان است . فرزندان عطية بن دريد و فرزندان سرور بن دريد و فرزندان جار اللّه كه نسب به عبد اللّه است اينان را در ميان بنى هلال رياستى بزرگ بود . چنان كه ممدوح بسيارى از شعرا بودند . از جمله اين ابيات :
تاريخ ابن خلدون ( فارسي ) — صفحة 25
مساهمون: ابن خلدون
ص٢٥