صورتها و ضبطهاى مختلف آنچه را كه به صواب نزديكتر مىنمود برگزيدم و بر اين شيوه كار تصحيح را به پايان آوردم و به چاپ سپردم و آن را « كتاب المغرب في تاريخ الدول الاسلامية بالمغرب » ناميدم . تا عنوان كتاب دال بر مضمون آن باشد .
بخش اول ( جلد پنجم به حساب ما ) در ذكر مغرب است و بربر و عبيديان و بنى زيرى بن مناد و مرابطين و موحدين و بنى حفص و ملوك طوايف و قبايل متعدد . . . و بخش دوم شامل اخبار زناته است و بنى العافيه ، سپس ذكر ملوك بنى عبد الواد و سلاطين بنى مرين » .
دوسلان آنگاه به بيان فهرست ابواب و فصول كتاب مىپردازد .
در مقدمهاى كه به زبان فرانسوى به آخر كتاب افزوده شده شش نسخهاى كه دوسلان مورد استفاده قرار داده معرفى شده است ، ولى نه آنچنان كه رسم معرفى نسخ خطى است ، يعنى معلوم نمىدارد هر نسخه در چه تاريخى نوشته شده و قديميترين و جديدترين آنها كدام است . البته شايد خودش مىدانسته . او نسخهها را به ترتيب حروف الفبا نسخه
A
و
B
و
C
و
D
و
E
و
F
مىنامد . مثلا در معرفى نسخهء
A
مىگويد كه خوب نوشته شده ولى داراى اغلاط بسيار است و در باب نسخهء
B
مىگويد كه از ديگر نسخهها صحيحتر است .
هر چند خالى از غلطهايى نيست و دربارهء نسخهء
C
چنين قضاوت مىكند كه در نهايت شتابزدگى نوشته شده ولى زياد بد نيست و سودمند است ولى در معرفى نسخهء
D
چنين مىنويسد كه در سال 1088 هجرى به وسيلهء منصور بن محمد العجيلى نوشته شده و نسخهء
E
بسيار مغلوط مىداند و مىگويد كه نسخهء
F
شامل آخرين قسمت تاريخ بربرهاست و از جا افتادگيها خالى نيست .
در هر حال همين هم بسيار مغتنم است .
در پايان مقال ذكر اين مطلب هم ضرورى است كه كتاب « تاريخ الدول الاسلامية بالمغرب » را در هيچ يك از كتابخانههاى تهران نيافتم و از هر كه پرسيدم نشانى از آن نداشت سرانجام از همان چاپ دار الكتاب لبنان استفاده كردم تا ترجمه به پايان رسيد بدين اميد كه چاپ دوسلان به دست آيد و ترجمه را با آن مطابقه كنم . خدا را شكر كه اين گره به دست اولياء محترم « مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى » گشوده شد و زيرا كسى از نسخهء كتابخانهء ملى پاريس خواستند و من بار ديگر ترجمه را از آغاز تا انجام با آن متن مطابقه كردم و نسخه بدلها را چنان كه در آنجا آمده بود در ذيل صفحات آوردم . از لطفشان سپاسگزارم . و السلام .
عبد المحمد آيتى نهم خرداد ماه سال هزار و سيصد و هفتاد هجرى شمسى