و كوميه و همسايگانشان و لهاصه غلبه يافت . قومش به ياريش برخاستند و همه داخل در فرمان او شدند و در استوارى حكومت و خلافتش در ميان موحدين كوشيدند . چون به مغرب باز گرديد و شهرهايش را فتح كرد و بر مراكش مستولى شد قوم خود را فرا خواند كه نزد او روند و در زمرهء لشكريان او در آيند . همگان به سوى مغرب روان شدند و در مراكش وطن گرفتند تا تخت خلافت را نگهدارند و به امر دعوت پردازند و ثغور آن را از تعرض دشمن حفظ كنند و از آن به دفاع پردازند . عبد المؤمن و پسرانش و ديگر دولتمردان از آمدن آنان نيرومند شدند . چون به فتوحات دست زدند و سرزمينهاى ديگر را زير پى سپردند خود نيز به تحليل رفتند بلكه منقرض شدند . بقايايى از آنان ( كوميه ) در موطن اصلى خود باقى ماندند به نام بنى عابد . اينان در شمار قبايل خراجگزارند و شانههايشان در زير بار ستم زناته خم شده است به آنان خراج مىدهند و مجبور به انجام تكاليفى هستند كه بر گردنشان مىگذارند .
با همسايگان خود قبيلهء ولهاصه زير بار ذلت و اداى خراج و ستم و عذاب هستند . و اللّه مبدل الامر و مالك الملك سبحانه .
خبر از زواوه و زواغه ، از بطون ضريسه از بربرهاى ابتر و پرداختن به برخى احوالشان
اينها چند بطن از بطون بربرهاى ابتر از فرزندان سمكان بن يحيى بن ضرى بن زحيك بن مادغس ابترند . نزديكترين اقوام بربر به اينان زناته است زيرا پدرشان اجانا برادر سمكان است و از اين رو با يك ديگر خويشاوندند .
زواوه
اما زواوه بطنى از بطون ايشان است . گاه گفته مىشود زواوه از قبايل كتامه است و اين قول ابن حزم است . نسب شناسان بربر او را از فرزندان سمكان مىشمارند ، آن سان كه ما گفتيم .
ولى به نظر من قول ابن حزم درست باشد ، و موطن ايشان و همراهيشان با كتامه در قيام عبيد اللّه [ 1 ] المهدى شاهد بر صحت اين قول است . نسب شناسان بربر ، بر ايشان بطونى بسيار بر شمردهاند چون : بنى مجسطه و بنى مليكش و بنى كوفى و مشداله و بنى زريقف و بنى كوزيت و كرسفينه و وزلجه و موجه و زكلاوه و بنى مرانه . و گويند كه بنى مليكش از صنهاجه است و خدا داناتر است . از قبايل مشهورشان در اين عهد : بنى يجر و بنى مانكلات و بنى يترون [ 2 ] و بنى مانى [ 3 ] و بنى بوغردان و بنى يتورغ و بنى بو يوسف و بنى عيسى و بنى بو شعيب و بنى صدقه و بنى غبرين و بنى كشطوله به شمار است . مواطن زواوه ، در نواحى بجايه است . ميان مواطن كتامه و صنهاجه . بعضى از ايشان در كوههاى بلند و صعب العبور زندگى مىكنند چون بنى
هامش
[ ( 1 ) ] در همهء نسخههاى خطى عبد .
[ ( 2 ) ] در نسخهءB: لتروز .
[ ( 3 ) ] در نسخهءC: بابى .