در جرجان و طبرستان خطبه خواند ، بدين قرار كه او را عليه عمرو بن الليث يارى نمايد .
چون خبر اين مصالحه به عمرو رسيد به محمد پيام فرستاد و او را از اين كار باز داشت .
محمد نيز پى كار را نگرفت و چون عمرو بر رافع غلبه يافت جانب محمد را به سبب آنكه رافع را فرو گذاشته بود رعايت كرد و طبرستان را همچنان در دست او باقى گذاشت .
كشته شدن محمد بن زيد
چون عمرو بن الليث خراسان را گرفت و رافع بن هرثمه را به قتل آورد از المعتضد باللّه خواست كه ولايت ما وراء النهر را به او دهد . المعتضد باللّه نيز چنين كرد . اسماعيل بن احمد سامانى پادشاه آن نواحى چون از ماجرى [ 1 ] خبر يافت از جيحون بگذشت و سپاه عمرو را درهم شكست و به بخارا باز گرديد . عمرو بن الليث از نيشابور به بلخ آمد ولى نتوانست از نهر بگذرد . اسماعيل بيامد و از نهر بگذشت و از هر سو گرد او بگرفت چنان كه گوئى عمرو در محاصره افتاده بود . جنگ آغاز شد و عمرو منهزم گرديد و به دست اسماعيل اسير شد . اسماعيل در سال 288 او را نزد المعتضد باللّه فرستاد ، المعتضد باللّه نيز فرمان همهء متصرفات عمرو را به اسماعيل داد .
چون خبر اسارت عمرو به محمد بن زيد رسيد از طبرستان به سوى خراسان به راه افتاد .
و نمىپنداشت كه اسماعيل متعرض او شود . چون به جرجان رسيد ، اسماعيل پيام فرستاد و او را از تجاوز به خراسان باز داشت . محمد بن زيد نشنيد و همچنان پيش مىرفت . اسماعيل سامانى محمد بن هارون را به مقابلهء او فرستاد ، او پيش از اين از سرداران رافع بن هرثمه بود و اينك به اسماعيل پيوسته بود . محمد بن هارون و محمد بن زيد در جرجان مصاف دادند . نخست محمد بن هارون به هزيمت رفت ولى به ناگاه باز گرديد و سپاه محمد بن زيد را بشكست . چنان كه همه سپاهيانش پراكنده شدند و از آنان جمع كثيرى كشته شدند و پسرش زيد بن محمد نيز به اسارت افتاد . او خود نيز زخمهايى برداشت و پس از چند روز از آنها به هلاكت رسيد . محمد بن هارون هر چه در لشكرگاه محمد بن زيد بود به غنيمت گرفت و به طبرستان رفت و آنجا را در تصرف آورد .
محمد بن هارون زيد [ 1 ] بن محمد را نزد اسماعيل فرستاد . اسماعيل او را گرامى داشت و در بخارا فرود آورد . مردم ديلم عليه اسماعيل برخاستند . اسماعيل در سال 289 با آنان نبرد كرد . پادشاهشان پسرجستان [ 2 ] بود . از اسماعيل شكست خورد و طبرستان و جرجان و خراسان سراسر در قلمرو اسماعيل قرار گرفت . تا آنگاه كه اطروش پديد آمد و ما به ذكر آن خواهيم پرداخت . بعضى گويند كه زيد بن محمد بن زيد پس از آن طبرستان را گرفت و در
هامش
[ ( 1 ) ] متن : يزيد .
[ ( 2 ) ] متن : ابن حسان .