داد . آنگاه بلاد آن سوى مصر در مغرب تا طرابلس و ودان و غذامس چنانچه مذكور افتاد يك يك فتح گرديد .
عمرو بن العاص در تمام دوران عمر والى آن ناحيه بود . عثمان ، عبد اللّه بن سعد بن ابى سرح را امارت صعيد داد و امارت آن ناحيه را از ديگر جايها جدا نمود . عبد اللّه در برابر عمرو پاى از حد خود بيرون مىنهاد . عمرو نزد عثمان آمد و خواست تا عبد اللّه را عزل كند و عثمان نپذيرفت ، عمرو خشمگين شد و از بازگشت به مصر امتناع نمود . پس عثمان قلمرو فرمانروايى عمرو را نيز به عبد اللّه داد و او فرمانرواى سراسر مصر گرديد . در ايام او بود كه غزوه ذات الصوارى رخ داد . هزار كشتى از قسطنطينيه بيامد و در سواحل اسكندريه لنگر انداخت . مردم روستاها شورش كردند و مردم اسكندريه از عثمان طلب كردند كه عمرو بن العاص را به يارى ايشان فرستد . عثمان نيز او را بفرستاد . عمرو با سپاهى از اعراب به اسكندريه رفت ، مقوقس پادشاه قبط نيز با او بود . روميان به يارى آن جماعت از روستاييان كه عصيان كرده بودند ، از دريا پاى به خشكى نهادند و با سپاه عمرو مصاف دادند . خداوند پيروزى را نصيب مسلمانان نمود و روميان از اسكندريه گريختند . عمرو جمعى از ايشان را بكشت و آنچه از اموال روستاييان به غنيمت برده بودند از ايشان بستد و به مدينه بازگرديد .
عبد اللّه بن سعد بن ابى سرح همچنان در مقام خود بماند . او به غزاى افريقيه رفت و آن نواحى را بگشود . سپس به غزاى نوبه رفت و بر مردم آن ديار جزيه نهاد و آن جزيه مدتها بر ذمه آنان بود ، اين واقعه در سال 31 اتفاق افتاد . آنگاه معاوية بن حديج [ 1 ] را فرستاد ، او نيز برفت و چند شهر را بگشود و كشتار بسيار كرد تا فتح سراسر افريقيه ميسر گرديد .
در اواخر روزگار عثمان جماعتى از مصر نزد او آمدند و از ابن ابى سرح شكايت كردند .
گروهى نيز از سپاهيان آمدند و از عمالشان بناليدند . عثمان عبد اللّه را عزل كرد تا آن مردم را خشنود كرده باشد و آن نامهء منسوب به مروان و محاصره عثمان در خانهء خود توسط ايشان در جاى خود آمده است .
عبد اللّه بن سعد بن ابى سرح براى يارى عثمان از مصر عزم مدينه نمود . از آن سو محمد بن ابى حذيفة بن عتبته بن ربيعه به مصر داخل شد .
چون عبد اللّه بشنيد از راه باز گرديد و او را از دخول به مصر منع نمود و خود به عسقلان رفت و در آنجا بماند تا عثمان كشته شد . آنگاه از عسقلان به رمله آمد و قصدش آن بود كه از آن حوادث كه در مدينه مىگذرد به دور باشد . عبد اللّه نه با على بيعت كرد نه با معاويه و از اين جهان برفت . سپس عمرو بن العاص ، محمد بن ابى حذيفه را بكشت ، در چگونگى قتل او اختلاف بسيار است .
هامش
[ ( 1 ) ] متن : خديج .