ديگرش هجر ، آنجا را هجر نيز مىگويند . شهرى آباد بود كه قرمطيان آن را ويران كردند و احساء را بنا كردند از آن پس احساء مركزيت يافت . بحرين ميان بصره و عمان واقع شده و از بصره بر روى درياى فارس يك ماه راه است . مشرق آن درياى فارس است و جانب غربى آن پيوسته است به يمامه و شمال آن بصره است و جنوبش عمان . آب در درون آن بسيار است ، چنان كه به قدر يك قامت يا دو قامت كه بكنند آب بيرون آيد . سبزى و ميوه در آن فراوان است . گرمايش به حد افراط و تلهاى ريگ روان در آن بسيار . چنان كه گاه رمل خانههايشان را مىپوشاند . بحرين از اقليم دوم است و قسمتهايى از آن از اقليم سوم . در عصر جاهلى از آن قبيلهء عبد القيس و بكر بن وائل از ربيعه بود ، ولى در تصرف ايرانيان بود و از سوى ايشان منذر بن ساوى التميمى بر آن حكم مىراند . در صدر اسلام رياست آن با بنى الجارود بود و واليان بنى عباس به هجر نيامدند . آنگاه ابو سعيد القرمطى پس از آنكه سه سال آنجا را در محاصره داشت به تصرف آورد . و در آنجا كشتار و تاراج بسيار كرد و بسوخت و ويران نمود . آنگاه ابو طاهر شهر احساء را بنا كرد و دولت قرمطيان دوام داشت تا زمانى كه فرزندان ابو الحسن بن ثعلب و پس از ايشان بنى عامر بن عقيل جاى ايشان را بگرفتند . ابن سعيد گويد : فرمانروايان بحرين اكنون بنى عصفور هستند .
احساء - احساء را ابو طاهر القرمطى در قرن سوم بنا كرد . او را از آن جهت احساء گويند كه چون باران آيد آب را ريگ فرو بلعد و چون آب به سنگ رسد در آنجا بماند و گرد آيد و گاه بر روى زمين آيد . قرامطه را در آنجا دولتى بود . از آنجا به اقطار شام و عراق و مصر و حجاز روان شدند و شام و عمان را بگرفتند .
دارين - از بلاد بحرين است . مشك آن معروف است ، چنان كه نيزههاى خطى معروف است . مىگويند : مشك دارين و نيزهء خطى .
عمان - عمان از ممالك جزيرة العرب است . جزيرة العرب مشتمل است بر يمن و حجاز و شحر و حضرموت و عمان ، و عمان پنجمين است . كشورى است مجزى بر كنار درياى فارس . مشرق آن درياى فارس است و جنوب آن درياى هند و مغربش بلاد حضرموت و شمالش بحرين .
خرما و ميوه در آنجا فراوان است و نيز صيدگاه مرواريد . منسوب است به عمان بن قحطان كه نخستين بار از سوى برادرش يعرب بن قحطان به امارت آنجا رفت . اين سرزمين پس از سيل عرم مسكن ازديان گرديد .
چون اسلام آمد بنى الجلندى در آنجا حكومت مىكردند . خوارج در عمان بسيارند و ميان ايشان و عمال آل بويه نزاعها در گرفته است . مركز آن نزوا [ 1 ] است . پادشاهان ايران از دريا بارها عمان را تصرف كردهاند . عمان در اقليم دوم است . آبها و بستانها و بازارها دارد ،
هامش
[ ( 1 ) ] متن : تروى .