تكليف و شك در مكلفبه با شروطى كه در جاى خود ذكر شد كه شبهه محصوره باشد و . . . ) كه عقل مىگويد : الاشتغال اليقينى يستدعى الفراغ اليقينى و تازه مراجعه به اين احكام عقليه هم مطلق نيست بلكه در جاى خود گذشت كه شرط اجراء اصل برائت يا استصحاب و . . . عبارتست از فحص و كاوش كامل از ادلّهء واقعهايكه پيش آمده و پس از يأس از ظفر به دليل جاى مراجعه به اصول مذكور است ( البته عند المشهور در احتياط اين شرط نيست ) و كلمهء و لا آلو در حديث هم شايد مشير به همين مطلب باشد كه كوتاهى نكرده بلكه فحص و تحقيق كامل انجام مىدهم .
در نتيجه اين حديث بظاهره كه قابل قبول نيست و وقتى به قرآن عرضه كرديم با معيار قرآنى منطبق نشد و بعد از توجيه و تأويل هم هيچ دلالتى بر حجيت قياس و بلكه مطلق اجتهاد به رأيى كه عامه دارند ندارد پس بايد به سراغ احاديث ديگر رفته و فكر ديگرى بكنيم و اين روايت دردى را بدرمان نرسانيد .
2 - اهل سنت در كتب حديث و فقهى و اصولى خود روايت مىكنند كه روزى از روزها خليفهء ثانى از پيامبر خدا سئوال كرد : اگر انسان روزهدار ( حليله و همسر خويش را ) تقبيل كند بدون اينكه انزال منى بشود آيا روزهاش باطل مىشود ؟
حضرت ( ص ) به او فرمودند : بگو بدانم اگر تو روزهدار باشى و مقدارى آب داخل دهان كرده و مضمضه كنى ( ادارة الماء فى الفم ثم اراقته ) آيا روزهات باطل مىشود ؟ عمر گفت : خير مضمضه اشكالى ندارد يعنى مبطل صوم نيست .
حضرت فرمود : فمه ؟ اى فما هو ؟ يا فاىّ شيئ هو ؟ يعنى كار تمام است و معطل چه هستى ؟ يعنى جوابت را دريافت كردى كه تقبيل هم مبطل صوم نيست .
شرح اصول استنباط ( فارسى ) — صفحة 435
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٤٣٥