خواهى كرد ؟
معاذ عرضكرد : در قدم اول به كتاب الهى ( قرآن ) مراجعه نموده و براساس موازينى كه قرآن بيان نموده قضاوت مىكنم و در قدم دوّم اگر از قرآن آيهاى نيافتم كه صريح يا ظاهر در مطلوب باشد به سنّت رسول خدا ( ص ) مراجعه مىكنم و طبق سنت قضاوت را انجام مىدهم و در قدم سوّم اگر نتوانستم از كتاب و سنّت حكم اللّه را در آن واقعه پيدا كنم اجتهاد به رأى خواهم كرد و در اين راه كوتاهى و تقصيرى را به خود راه نخواهم داد .
رسول گرامى اسلام ( ص ) دست مبارك بر سينهء معاذ گذاشته و فرمودند :
حمد و سپاس پروردگارى را كه پيك پيامبرش را موفق گردانيد به آنچه كه رسول خدا را خشنود مىسازد .
كيفيت استدلال : پيامبر اكرم قول معاذ بن جبل را در رابطه با اجتهاد به رأى تقرير فرمودند و وقتى معاذ گفت : در قدم سوّم اجتهاد به رأى مىكنم حضرت بر نياشفتند و او را تخطئه نكردند بلكه خداى را بر اين فهم و درك و شيوهء معاذ حمد كردند و تقرير النبى ( ص ) دليل بر حجيت و ارزشمندى اجتهاد به رأى است و اجتهاد به رأى شعب گوناگونى دارد كه از جملهء آنها استحسان است و از جمله مصالح مرسله و از جمله سد ذرايع و از جملهء آنها و مهمترين آنها قياس است پس تقرير النبى ( ص ) باطلاقه دليل بر حجيت قياس است .
و الجواب : از اين دليل مرحوم مظفر در اصول فقه جوابهاى متنوع و جالبى دادهاند « 1 » و علاوه بر آنها جناب مصنف هم در اينجا يك جواب دادهاند و آن
هامش
( 1 ) - در شرح اصول فقه ، ج 3 ، آنها را نقل كردهام .