بازگشت به قم
سال بازگشت او به قم ، دقيقا معلوم نيست . اما اگر مدت توقف و زندگىاش را در قم حدود 30 سال بدانيم ، بازگشتش بايد در سال 1322 ه . ق بوده باشد . وى در حالى به قم بازگشت ، كه يكى از علماى مشهور و دانشمندان نامآور قمى حوزهء نجف به شمار مىرفت . لذا ، معظم له در قم با استقبال بسيار مواجه شد ، مردم و طلاب گرد او جمع شدند و او را پيشواى دينى خود قرار دادند . « 1 » وى در قم به اقامهء جماعت ( ظهر و شب ) در مسجد امام حسن عسكرى عليه السّلام ، تدريس فقه و اصول ، و حل مشكلات مردم پرداخت . همچنين ، خزانهدارى نفايس ، ضريح و حرم حضرت فاطمه معصومه عليها السّلام - كه منصب آبا و اجدادىاش بود - بر عهدهء وى قرار گرفت ؛ تا بدانجا كه يكى از القاب مشهورش ، « خازن الحرم » بود . « 2 » مردم قم و اطراف آن ، تقليد از او را پذيرفتند . « 3 »
تدريس
معظم له در طول ساليان فراوان تدريس فقه ، شاگردان بسيارى را پروراند . پيش از ورود آيت اللّه حائرى به قم و تأسيس حوزهء علميه ( 1340 ه . ق / 1300 ه . ش ) ، عموم شاگردانش را طلاب و فضلاى قمى تشكيل مىدادند . البته ، ايشان همه روزه براى برخى از بازاريان باسواد ، يك درس مكاسب هم داشتند كه حاج سيد على بلورفروش و حاج شيخ على سقطفروش ، از آن جمله بودند . پس از ورود آيت اللّه حائرى هم ، بسيارى از شاگردان معظم له به حلقهء درسى حاج شيخ ابو القاسم قمى پيوستند و از او هم بهره بردند .
هامش
( 1 ) . تهرانى ، نقباء البشر ، ج 1 ، ص 64 .
( 2 ) . مرعشى نجفى ، الاجازة الكبيرة ، ص 19 ؛ تهرانى ، نقباء البشر ، ج 1 ، ص 64 .
( 3 ) . واعظ خيابانى ، علماء معاصرين ، ص 155 .