و چون سرّ روح تمام كشف شود - و كمال كشف آن بر طورى وراى عقل موقوف است - محقّق گردد كه او را در هر نشأهاى از نشآت و در هر عالمى از عوالم ، مظهرى لايق آن نشأه و آن عالم بود « 1 » و اين معنى در مثال محسوس بيان « 2 » توان كرد
وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ
« 3 » . همچنان كه آب را به حكم اجراء سنت ازل ، بى وعائى نتوان داشت - با اين كه آب جوهرى است مستقل بنفسه ، و وعاء جوهرى ديگر ، روح را نيز از مظهرى گزير نبود « 4 » با آن كه جوهرى است مستقل بنفسه و مظهر جوهرى ديگر و مع جريان هذا « 5 » الحديث ، اگر چه ملاقات روح و مظهرش طرزى ديگر است به خلاف ملاقات آب و وعاء كه اين هر دو جسمند ، امّا ليس من شرط المثال المماثلة من كل وجه ، مقصود آن است كه ارواح را از مظاهر ناگزير است و يكى از بزرگان اين معنى را به طريق نظم گفته :
الروح واحد و النشاء مختلف * في صورة الجسم هذا الأمر فاعتبروا
فالجسم كان اختلاف النشأ فاعتمدوا * على الذى قلته في ذاك و اذّكروا
هذا هو العلم لا ريب يداخله * و الشمس تعرف ما قلناه و القمر
هامش
( 1 ) . ل : ببايد .
( 2 ) . ص : - بيان .
( 3 ) . سورهء عنكبوت ( 29 ) ، آيهء 43 .
( 4 ) . ص : نمىباشد .
( 5 ) . ل : - هذا .