پراكنده ساخت . در اين احوال هلاكو ، پادشاه تتر ، در سال 652 عازم عراق گرديد .
رى و اصفهان و همدان را گشود و قلعههاى اسماعيليان را يك يك تسخير كرد ، تا سال 655 كه قصد الموت نمود . در راه نامهء ابن الموصلايا ، صاحب اربل برسيد كه در آن ابن - العلقمى ، وزير المستعصم ، هلاكو را به تسخير بغداد تحريض مىكرد ، و اين فتح را در نظر او آسان جلوه مىداد . هلاكو بدين سبب از بلاد اسماعيليه بازگشت ، و عازم بغداد شد .
امراى تتر را فراخواند و لشكر بسيج كرد ، و به سوى بغداد [ 1 ] راند . چون نزديك شد .
شدند ، آيبك دواتدار با سپاهى بيرون آمد . سپاه هلاكو نخست عقب نشست ، ولى حملهاى سخت نمود و سپاه اسلام منهزم گرديد . به هنگامى كه به بغداد مىگريختند در زمينهاى گلناكى كه در اثر بيرون زدن آب دجله پديد آمده بود ، گرفتار آمدند . سپاه هلاكو از پى برسيد . دواتدار كشته شد و امرايى كه با او بودند به اسارت افتادند .
هلاكو به بغداد فرود آمد . وزير مؤيد الدين بن العلقمى نزد هلاكو آمد و براى خود امان گرفت . آنگاه نزد المستعصم باللّه رفت . هلاكو او را نيز چون پادشاه روم امان داد ، تا بر تخت خلافت خويش باقى ماند . المستعصم باللّه ، همراه با فقها و اعيان به ديدار او شتافت . در حال او را بگرفتند ، و همهء كسانى را كه همراه او بودند كشتند . آنگاه آهنگ قتل خليفه نمودند . چون نمىخواستند كه خون اهل بيت پيامبر بر زمين ريزد ، خليفه را به ضرب چماق ، و زير لگد به قتل رسانيدند . اين واقعه در سال 656 بود .
هلاكو برنشست و به بغداد درآمد . چند روز فرمان قتل و غارت داد . زنان و كودكان در حالى كه قرآنها و الواح بر سر نهاده بودند ، بيرون آمدند سپاهيان همه را زير پى سپردند و كشتند . گويند شمار كشتگان در آن روز هزار هزار و ششصد هزار بود . پس بر كاخهاى خليفه دست يافتند ، و ذخايرى كه به حساب نمىآمد ، به تاراج بردند . همهء كتب علمى را كه در خزاين كتب خلفا گرد آمده بود ، به دجله ريختند . و اين امر به زعم آنان در برابر آنچه مسلمانان به هنگام فتح ايران از كتب ايرانيان و علومشان نابود كرده بودند ، اندك بود .
پس هلاكوخان قصد آتش زدن خانهها نمود . دولتمردانى كه با او بودند با اين كار موافقت ننمودند . سپس سپاه به ميافارقين فرستاد ، و آنجا را در محاصره گرفت ، تا از اين محاصره از پاى درآمدند . آنگاه شهر را گرفتند و هم مدافعانش را كشتند . اميرشان از بنى ايوب بود ، به نام ملك ناصر الدين محمد بن شهاب الدين غازى بن العادل ابى بكر بن ايوب امير موصل با هلاكو بيعت كرد ، و هداياى بسيار تقديم داشت و خود را فرمانبردار خواند ، هلاكو نيز او را بر همان سرزمين كه حكم مىراند ، باقى گذاشت .
هامش
[ ( 1 ) ] روم .