بود . ولى همهء اينان به نام خليفه دعوت مىكردند . اما حسن بن زيد كه بر طبرستان و جرجان سيطره يافته بود ، با دعوت عباسى به منازعه برخاسته بود ، و با سپاهيان ديلم ، با آل سامان و صفاريان و لشكر خليفه در اصفهان در نبرد بود . صاحب الزنج نيز كه بر بصره و ابله تا واسط و كورههاى دجله استيلا يافته بود ، با دعوت عباسى در منازعه بود ، و همه اين نواحى را در آتش فتنه و آشوب فرو برده بود . موفق ، آنقدر نبرد را با او ادامه داد ، كه كارش را تمام كرد ، و مادهء شورش را قطع نمود . بلاد موصل و جزيره ، دستخوش فتنهء خوارج شارى بود ، و در آنجا ميان اعراب بنى شيبان و اكراد همواره كشمكش بود . احمد بن طولون بر مصر و شام تسلط داشت ، ولى بر دعوت و خلافت عباسى اذعان داشت ، و ابن الاغلب نيز در افريقيه ، چنين بود .
اما مغرب اقصى و اندلس ، از چندى پيش - چنان كه گفتيم - از دولت عباسى بريده بود معتمد را در تمام دوران خلافتش ، هيچ قدرتى نبود كه حكمى كند يا فرمانى دهد ، يا كسى را از كارى باز دارد . همهء كارها به دست برادرش موفق بود ، و خليفه در فرمان موفق بود . اصولا هيچ يك از آن دو را - موفق و معتمد را - در سرتاسر ملك چندان قدرت و اقتدارى نبود . زيرا هر گوشه از آن سرزمين پهناور ، چنان كه گفتيم ، در تسلط كسى بود .
اكنون به ذكر حكام ولايات در ايام معتمد ، بدان گونه كه به ما رسيده است ، مىپردازيم .
معتمد در آغاز خلافتش ، وزارت خويش به عبيد الله بن يحيى بن خاقان داد ، و جعلان را به نبرد با صاحب الزنج به بصره فرستاد ، و سرگذشت آن چنان بود كه آورديم .
سپس عيسى بن الشيخ را كه از بنى شيبان بود ، بر دمشق امارت داد . او خودكامگى پيش گرفت و از پرداخت خراج سر بر تافت ، چنان كه حسين الخادم از بغداد نزد او رفت و طلب خراج نمود . او عذر آورد كه همه را در كار سپاه كرده است . معتمد فرمان امارت ارمينيه را به دو فرستاد ، كه در آنجا امر دعوت به او را پيش برد ، و اماجور را به دمشق فرستاد . چون اماجور به دمشق رفت ، عيسى بن الشيخ ، پسر خود منصور را با بيست هزار سپاهى به جنگ او روان داشت ، ولى سپاه منصور منهزم گرديد ، و منصور كشته شد . عيسى از راه ساحل به ارمينيه رفت و اماجور به دمشق بازآمد .
در سال 256 ، موسى بن بغا به جنگ مشاور خارجى رفت ، و در ناحيه خانقين [ 1 ] با يك ديگر رو به رو شدند ، و از خوارج كثيرى كشته گرديدند .
همچنين در اين سال ، محمد بن و اصل بن ابراهيم التميمى بر حارث بن سيما ، عامل فارس حمله آورد و او را بكشت . و هم در اين سال حسن بن زيد الطالبى بر رى غلبه يافت ، و موسى بن بغا براى جنگ با او برفت ، و بر سپاهيان حسن پيروز شد . و على بن زيد
هامش
[ ( 1 ) ] ساحة جائعين .