در مدينه طلحة بن عوف بعد از جابر بن الاسود از سوى عبد اللّه بن الزبير حكومت يافت ، و عبد الملك ، طارق بن عمرو ، از موالى عثمان را به مدينه فرستاد و او بر مدينه استيلا يافت .
پس عبد اللّه بن الزبير ، در سال 73 كشته شد و عبد الملك بىهيچ رقيبى به كار خلافت پرداخت .
او ، برادر خود محمد را بر جزيره و ارمينيه حكومت داد . و خالد بن عبد اللّه را از بصره عزل كرد و قلمرو او را به قلمرو برادر خود بشر درافزود . بشر به جانب بصره روان گرديد و عمرو بن حريث را حكومت بصره داد . و حجاج بن يوسف را والى حجاز و يمن و يمامه ساخت .
در سال 74 عبد الملك ابو ادريس الخولانى را منصب قضا داد . و برادر خود بشر را فرمان داد كه مهلب بن ابى صفره را به جنگ ازارقه بفرستد . نيز بكير بن وشاح را از خراسان عزل كرد و به جاى او امية بن خالد بن اسيد را فرستاد . اميه ، پسر خود عبد اللّه را امارت سجستان داد .
زهير بن قيس البلوى در افريقيه بود ، در سال 69 بربرها او را كشتند و عبد الملك در آن ايام ، سرگرم فتنهء ابن الزبير بود . چون از آن كار فراغت جست ، در سال 74 حسان بن النعمان القيسانى را با لشكرى گران كه چون آن ديده نشده بود ، به بربر فرستاد . او در بربر كشتار بسيار كرد و روميان و بربرها را پراكنده ساخت و كاهنه را به قتل آورد و اين وقايع در تاريخ افريقيه آمده است .
آنگاه عبد الملك در سال 75 ، حجاج بن يوسف را فقط بر عراق حكومت داد و سعيد بن اسلم بن زرعه را به امارت سند فرستاد . سعيد در نبردهاى آن سامان كشته شد . در اين روزگاران فتنهء خوارج هم اوج گرفته بود . ابان بن عثمان حاكم مدينه بود و شريح قاضى كوفه و زرارة بن اوفى قاضى بصره بود بعد از هشام بن هبيره و عبد اللّه بن قيس [ 1 ] بن مخرمه قاضى مدينه . آنگاه نبردهاى خوارج پيش آمد و ما در اخبار بدان اشارت خواهيم كرد .
در سال 78 عبد الملك ، امية بن عبد اللّه را از خراسان و سجستان عزل كرد و آن دو ناحيه را به قلمرو حجاج افزود . حجاج نيز مهلب بن ابى صفره را به خراسان فرستاد و عبد اللّه بن ابى بكره را به سجستان . در اين سال قضاء كوفه در عهدهء شريح بود و موسى بن انس عهدهدار قضاء بصره . اما شريح از قضاء كوفه استعفا كرد . در سال 81 ابو بردة بن ابى موسى به جاى او منصوب گرديد . آنگاه قضاء بصره را عبد الرحمان بن اذينه بر عهده گرفت . و عبد الرحمان بن الاشعث خروج كرد و سجستان و كرمان و فارس و بصره را در تصرف آورد . چون ابن الاشعث كشته شد ، وضع به حال نخستين بازگشت .
در سال 82 ، مهلب بن ابى صفره بمرد . او ، پسرش يزيد را به جاى خود معين كرده بود .
حجاج نيز او را در آن مقام باقى گذاشت . در اين سال عبد الملك ، ابان بن عثمان را از مدينه
هامش
[ ( 1 ) ] قشير .