شد ؛ مقرر گرديد كه تماماً با حملين از راه جده حركت نمايند .
فعلى هذا در روز شانزدهم ذى حجه اوّلًا هر نفرى نيم مجيدى به جاى عباس مطوّف با هزار مرارت و توسط آدم قونسولگرى كه مسلمان با انصاف همان يك نفر را ديديم داديم و خلاص شديم . هشت نفر شترى تا جده از قرار هر شترى چهار مجيدى و دو قروش عثمانى كه يك قران باشد كرايه نموده ، در صبح شانزدهم طواف و سعى وداع با ادعيه مأثوره به عمل آمد . پس نزديك ناهارى با دلى پر حسرت و تمنّاى عودت حركت به سمت جده تا از سواد شهر مكه كه تقريباً يك فرسخ طولًا مسافت داشت خارج شديم . [ 56 ] از ظهر گذشت . هرچند تأسف بسيار به مفاد اخبار كه
« الخروج منها شقاوهء و المقام فيها سعادهء »
به ما دست داد ولى از شرّ اهلش خلاص شديم كه فى الحقيقه با آن شرافت و جلالت و تقدّس ارض حرمين شريفين كه خدا را از اين دو حرم جايى عزيزتر و نفيستر نيست خلقى اشرّ از ساكنين اين دو حرم مشاهده نگرديد . واقعاً
وَ لا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً
مصداق واقعى شد .
بالجمله تا از حدود حرم كه علامت معين بود گذشتيم ، آفتاب غروب نمود . بعد از فريضتين ظهر و عصر به تاريكى شب دچار شديم . تا ساعت پنج از شب رفته ، گرسنه و تشنه به منزل بى آب خراب معروف به بحرى رسيديم و رحل شب انداختيم . در ميان خاك و كثافات افتاديم . با آب گرم نيم شور دو سه پياله چاى تهيه كرده ، لقمه نانى صرف نموديم . هر نفرى يك قران هم حقّ الارض داديم . سه ساعت به صبح مانده حركت نموديم . از بابت عجله و ناهموارى و