وَ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ
( تا قوله تعالى )
وَ ما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ
در مقام اوصاف غاوين و سوء حال طغيان كنندگان بر آمده كه آنان را در روز محشر در دادگاه عدل الهى در مقام مؤاخذه نگاه ميدارند و از آنها سؤال مىشود معبودانى كه شما چشم شفاعت به آنان داشتيد كجا ميباشند چرا در اين روز سختى و بيچارگى بفرياد شما نميرسند آيا توانند شما را يارى كنند و از عذاب رهايى دهند ، وقتى كه آنان از جواب وامانده شدند .
فَكُبْكِبُوا فِيها هُمْ وَ الْغاوُونَ
تمام مشركين و لشگريان ابليس كه پيشوايان آنها بودند در جحيم ريخته ميگردند و چنانچه در آيات ديگر تذكر داده وقتى شياطين جنّى و انسى با تابعين آنها در جهنم مىافتند با هم نزاع و جدال ميكنند ، مشركين گويند شما ما را فريب داديد و بتان را براى ما آراسته گردانيديد و ما را از عبادت پروردگار جهانيان باز داشتيد و در مقام شكايت و عذر خواهى گويند ما را گمراه ننمودند مگر آنهايى كه خود گنهكار بودند و امروز ( روز قيامت ) براى ما نه دوستى است و نه شفيعى و اگر ما ثانيا به دنيا برگرديم از مؤمنين ميگرديم .
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً وَ ما كانَ أَكْثَرُهُمْ مُؤْمِنِينَ
ظاهرا آيه بازگشت بحكايت ابراهيم عليه السّلام است كه در آن موعظه و حكمت و بيان حيات انسانى از خلق و هدايت مندرج است و اشاره به آنچه موجب حيات جسمانى او از مأكول و مشروب و دواء و غذاء و موت و حيات است ، پس از آن وصف حال مشركين و سر انجام اشقياء و كيفيت پشيمانى آنان است در روزى كه حقايق بر آنها مكشوف ميگردد و ميفهمند سعادت براى كسى ميسّر گشته كه سر انجام او با قلب سالم از امراض نفسانى و اوصاف نكوهيده خاتمه يافته ، اين است كه از خدا تمنّا ميكنند كه دفعه ديگر به دنيا برگردند و تدارك ما فات بنمايند لكن متأسّفانه برگشتن ديگر ممكن نيست زيرا آنچه در ابتداء خلقت از كمالات براى انسان بالقوّه موجود بوده بالفعل گرديده و بانتهاء رسيده . بقول مولوى :