اشاره دارد به حركت زمين چنانچه در هيئت جديد ثابت نمودهاند كه زمين حركت وضعى و انتقالى دارد و در هر شبانه روز يك دفعه بدور خود ميچرخد و شب و روز از حركت دورى آن پديد ميگردد و آن طور نيست كه علماء هيئت قديم ميگفتند كه زمين هميشه ساكن و خورشيد متحرّك است و هر شبانه روزى يك دور بگرد زمين ميچرخد و شب و روز پديد ميگردد .
و شكى نيست كه ظلّ از حائل شدن چيز ضخيمى پديد ميگردد كه بين شمس و ما وراء آن حاصل گردد اينست كه چون زمين جسم ضخيم است در موقع حركت طرفى كه مقابل خورشيد واقع گرديده بنور خورشيد روشن و روز است و آن طرف ديگرش كه پشت وى است تاريك و شب است .
بنا بر صحّت اين كشف معنى آيه واضحتر ميگردد و ميتوان آيه را اين طور توجيه نمود كه خداى تعالى بپيمبرش خبر ميدهد كه اى رسول گرامى آيا نديدى يعنى به نظر عبرت ببين و بنگر كه چگونه پروردگار تو به حركت دورى زمين سايه را ممتدّ گردانيده و آن را گستردانيده تا آنكه زمين از حرارت دائمى آفتاب كاهيده نگردد اگر امتداد سايه زمين نبود از تابش هميشگى خورشيد تمام موجودات زمين هلاك ميگرديدند .
وَ لَوْ شاءَ لَجَعَلَهُ ساكِناً
يعنى اگر ميخواست زمين را ساكن و بىحركت ميگردانيد تا آنكه سايه نيندازد و نور آفتاب را نپوشاند لكن مصلحت ايزدى چنين اقتضاء نموده كه زمين حركت دائمى داشته باشد و از اقبال آن بشمس و ادبار آن شب و روز پديد گردد كه در شب زمين و اهل آن استراحت نمايند و از حرارت زمين كاهيده گردد و نيز تا اينكه اشجار و گياهها و باقى موجودات زمينى امرار حيات كنند و روز بنور آفتاب استضائه نمايند و امور زندگانى خود را تأمين گردانند .
ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا
يعنى خورشيد را دليل و سبب قرار داديم بر امتداد سايه زمين يعنى بقرب