است كه ما مأمور گرديدهايم كه نماز و دعاء را به زبان بگوئيم خداى عالم كه از ما فى الضمير ما آگاهست اگر معانى همين اذكار را در قلب خود خطور دهيم كافى خواهد بود ، متفطّن گرديدم كه شايد يكى از حكمتهاى آن همين القاء بنفس است كه الفاظ آيات و دعاء و غير آن از دهن و زبان ما بيرون آيد و از راه گوش وارد ( حسّ مشترك ) ما گردد و در خزينه قوّه خيال محفوظ گردد و بكثرت تلاوت معانى و حقائق اذكار ملكه نفسانى ما گردد و در قلب ما رسوخ نمايد و همين القائات اگر با توجّه توأم گردد نفس به قدر استعداد بصفت علم و صفات حميده متّصف ميگردد زيرا كه نفس بشر بوجهى مؤثّر است و بوجه ديگر متأثّر .
2 - بقول بعضى كتب انبياء كه يك دفعه فرود آمده براى اين بود كه آنها با سواد و نويسنده بودند آنچه به آنها وحى ميشد ميخواندند و مينوشتند و آن را محفوظ ميداشتند و نبىّ خاتم صلّى اللَّه عليه و آله و سلم امّى بود يعنى چيزى نمىنوشت اين بود كه براى اينكه آيات قرآن را حفظ نمايد بتدريج آيه آيه بر او نازل ميشد .
ولى ظاهرا اين توجيه به نظر درست نميآيد زيرا كه در جايى خطاب بحضرتش نموده كه تو در حفظ قرآن عجله نكن
( إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ )
سوره حجر آيه 9 .
3 - در آيات قرآن ناسخ و منسوخ هست و نميشود ناسخ و منسوخ يك دفعه نازل گردد كه اجتماع ضدّين مىشود زيرا كه بازگشت ناسخ و منسوخ بامر و نهى ميگردد .
و نيز بعضى از آيات جواب سؤال است كه البته سؤال جلوتر از جواب واقع ميگردد . و نيز در بعض آيات انكار چيزى است كه قبلا واقع گرديده يا حكايات چيزى است كه فعلا جارى است ، اين توجيهاتى است كه مفسرين راجع به آيه نمودهاند .
وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِيلًا
( ترتيل ) بمعنى تبيين است يعنى آيات را بيك نسق و استقامت و سهولت