( توضيح آيات )
وَ يَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالرَّسُولِ وَ أَطَعْنا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ
مشار اليه ( ذلك ) اقرار بايمان و اطاعت است يعنى منافقين پس از اقرار به اينكه به خدا و رسول ايمان آورديم و مطيع فرمانيم دروغ گفتند و از حكم حقّ تعالى اعراض نمودند .
وَ ما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ
اصلا منافقين بقلب ايمان نياورده بودند ايمان آنان صورى بود نه واقعى و آنهايى كه به زبان گفتند ايمان آورديم ايمان در قلب آنها نفوذ ننموده بود و اظهار آنان بايمان يا براى حفظ جان و مالشان بوده يا حبّ رياست يا بدست آوردن غنائم يا غير اينها از عناوين دنيوى كه در نظر داشتند محرّك عمل آنها گرديده اين است كه خداى تعالى برسولش خبر ميدهد بدان آنهايى كه پس از اقرار بايمان از حكم خدا بر ميگردند از اول از روى حقيقت ايمان نياورده بودند از اين آيه يك مناط كلّى بدست ميآيد كه هر كس به ظاهر اظهار ايمان نمايد و در موقع عمل و آزمايش از حكم حق تعالى سر پيچد و اعراض نمايد از عمل وى كشف ميگردد كه چنين كسى از اول ايمان واقعى نداشته .
در شأن نزول آيه از ابى الاقسم بلخى نقل شده بين على عليه السّلام و عثمان نزاع واقع گرديد عثمان از على عليه السّلام زمينى خريده بود و در آن بسيار سنگ درآمد خواست بيعت رد كند امير المؤمنين ( ع ) گفت بيا نزد پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلم رويم كه بين ما حكم كند و هر طورى حكم نمود عمل ميكنيم ، حكم بن ابى العاص بعثمان گفت اگر نزد محمّد ( ص ) رويد بر ضرر تو و نفع على حكم مىكند زيرا على پسر عموى او است نه بر نفع تو ، اين بود كه اين آيه فرود آمد . ( طبرسى )
وَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ
آيه در مقام بيان كسانى است كه پس از شهادت به خدا و رسول و اقرار گفتند