اعتراض
اگر بمجاهده راه بحقيقت باز ميگردد چرا فيلسوفان و رهبانان بمقام مشاهده و مكاشفه نرسيدهاند در صورتى كه آنان با جديت با نفس خود مجاهده مينمايند .
پاسخ
اينان با نفس خود مجاهده مينمايند لكن مراعات شرط عمده آن را نميكنند يعنى مجاهده و رياضتشان براى اين نيست كه بمشاهده برسند چنانچه در آيه فرموده
( جاهَدُوا فِينا )
يعنى ( خالصا لنا ) و غالبا اينها مجاهده و كوشششان از روى هوى و دنيا و خلق و ريا و سمعه و شهرت و طلب رياست و علو در زمين و تكبر بر خلق انجام گرفته .
و طريق مجاهده در راه خدا چنين است كه بايستى اول محرمات را ترك نمود پس از آن از مشتبهات احتراز كرد پس از آن از مكروهها پرهيز نمود پس فضولات ( يعنى رسوم و عادات كه زائد بر ضروريات معاش است ) ترك نمود پس از آن براى تزكيه نفس تعلقات طبيعى را از خود زائل گردانيد پس از آن قلب را در همه اوقات از آنچه او را مشغول ميگرداند تنقيه و پاك گردانيد پس از آن دل را از اوصاف ذميمه تخليه نمود پس از آن از كونين قطع التفات كند و قطع طمع نمايد از دارين ( دنيا و آخرت و پس از آنكه نفس خود را اين طور تخليه نمود روح وى تخليه مىشود )
( وَ الَّذِينَ جاهَدُوا )
آنها كسانى ميباشند كه با نفس خود در قطع نمودن از اغيار بسبب انقطاع و انفصال از خلق و اغيار مجاهده نمودند
( لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا )
( بالوصول و الاتصال ) فينا يعنى به حق تعالى ( تفسير روح البيان )
وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ
قوله تعالى
( هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ )
معيّت حق تعالى با مخلوقات معيّت قيوميّت است و از حيثية عليّت و خالقيّة نسبت او تعالى به تمام موجودات يكسان است و خصوصيت او نسبت بنيكوكاران از جهت خصوصيتى است كه در خود آنها است چنانچه گويند در زبور است كه ( انا المطلوب فاطلبنى تجدنى ) يعنى من مطلوبم پس مرا طلب كنيد