واقعا اگر كسى فكر كند در فصل زمستان كه گياهى در زمين روئيده نميشود و برگى نيز در درختها وجود ندارد و همه را يخ و برف فرا گرفته وحوش و هوامّ و پرندگان از كجا روزى ميخورند اندوختهاى هم كه ندارند مگر اندكى از حيوانات مثل مورچه و موش و امثال اينها كه به آنها امرار حيات نمايند و انسان متدبّر از اينجا ميفهمد كه تمام امور بدست قدرت حق تعالى انجام ميگيرد آن وقت اتّكاء و توكّل او در تمام امور بخلّاق و مدبّر و مربّى عالم ميگردد بزرگ و بزرگوار است رزّاق موجودات كه تمام جنبندهها از انسان و حيوانات و آنچه محتاج به روزى است هر يك را در خور خود روزى ميدهد و همه را ميسازد و مينوازد زيرا كه او هم شنوا است كه ناله درونى محتاجين به روزى را ميشنود و هم دانا است كه طريق روزى رسانيدن بهر موجودى را ميداند
وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ
اشاره به اينكه هر بشرى مفطور بتوحيد است همين مشركين كه در عبادت بتها را شريك خدا ميگردانند و نيز هر كافر ملحدى كه منكر وحدت صانع باشد وقتى از وى پرسش نمايى اين آسمانهاى با عظمت و اين زمين با اين سعه را چه كسى آفريده و كى است كه خورشيد و ماه را اينطور مسخّر گردانيده كه از خدمت مرجوعه خود ذرّهاى تخلّف نمينمايند در پاسخ باقتضاء فطرت گويد خدا و ظاهرا مقصود از آنهايى كه مورد سؤال واقع گرديدهاند و از آنها سؤال شده چه كس آسمان و زمين را خلق نموده مشركين عرب باشند كه آنان منكر صانع و خالق آسمان و زمين نبودند و شايد چنين گمان ميكردند كه خداوند تدبير امر عالم را ببتها تفويض نموده و آنها بغلط چنين گمان ميكردند كه بتها واسطه در فيض و مقرّبين درگاه احديّت ميباشند و عبادت آنها سبب قربشان به خدا ميگردد اين بود كه ميگفتند ما اينها را عبادت نميكنيم
« إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى
»
فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ
بايد باينان گفته شود وقتى شما بوجود حق تعالى كه آفريننده و ناظم و مربّى