چنانچه مشائين از حكماء گفتهاند علم خدا نسبت بموجودات قبل از وجود آنها علم حصولى فعلى است يعنى صورت موجودات نزد او تعالى حاضر است نه اعيانشان باز نتيجه اين مىشود كه هميشه صور موجودات قبل از وجودشان و بعد از وجودشان و در حال وجودشان نزد او حاضر خواهند بود زيرا كه او علت صور و حقيقت موجودات است و و بتغيير موجودات علم ازلى حق تعالى همان طورى كه بوده و هستند باقى و تغيير پذير نخواهد گرديد لكن بنا بر آنكه علم خداى تعالى بموجودات حضورى باشد چنانچه دانشمندان گفتهاند يعنى اعيان و اشخاص موجودات نزد او هميشه حاضر باشند و در نظر آن كسى كه چشم دلش بنور حق باز شده باشد قول حق و درست همين است بدليل اينكه ذات او علت و سبب وجود موجودات است نه صور اشياء و چون علمش بذاتش حضورى است علم بمعلولاتش كه ناشى از ذات مقدس او است آن نيز علم حضورى است و چون علم او محيط به همه اشياء است كه در قرآن مجيد مكرر اشاره به آن شده اينست كه زمان و زمانيات نسبت باحاطه علميه او مثل آنى مينمايد و مكان و مكانيات مانند نقطهاى نمايش ميدهد و بتغيير موجودات تغييرى در علم ازلى او پديد نخواهد گرديد زيرا كه تقدّم و تأخّر بعضى بر بعض ديگر باعتبار حدود و تجدد زمانى آنها پديد گرديده و ساحت قدس الهى از تقييد به زمان و مكان مبرّا و منزّه خواهد بود و زمانى و مكانى بودن موجودات منافى با اجتماع آنها در علم الهى نخواهد بود زيرا كه علم او بممكنات از قبل علم او به خودش كه علت و سبب است پديد گشته نه از قبل وجود اشياء پس از اين بيان معلوم خواهد شد ( قوله تعالى ) در آيه بالا
( فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا )
كه به صيغه مضارع آورده اگر چه در ظاهر چنين مينمايد كه خداوند امتحان مىكند براى اينكه بداند صادق و راستگو كى است و دروغگو كدام است و به لام كه براى علت و سبب آرند و نون تأكيد كه براى مؤكّد گردانيدن فعل است جمله را مؤكّد گردانيده لكن اين در نظر بدوى چنين مينمايد و براى اين نيست كه خودش بداند ، مسلّما خودش ميدانسته زيرا كه شكى نيست كه او سبحانه و تعالى عالم