كسى هستم كه خدا را بوحدانيّت و يگانگى پرستش مينمايم و كسى كه خدا را به يگانگى پرستش نمايد نسبت ولد را از او دفع نموده ، و معنى اين سخن چنين مىشود كه من اول موحدينم و قول شما را در ولد داشتن خدا انكار مينمايم . ( مجاهد ) 2 - ان بمعنى ماء نفى است و معنى آيه چنين مىشود كه براى خداى رحمن ولد نيست و من اول عبادت كنندهگان و اقرار كننده بنفى ولد از او ميباشم . ( ابن عباس و قتاده و ابن زيد ) 3 - اگر براى خدا اولاد بود من اول كسى بودم كه از عبادت او اعراض مينمودم زيرا كسى كه براى وى اولاد باشد نميباشد مگر جسم و حادث و كسى كه چنين باشد مستحق عبادت نيست زيرا كه قدرت ندارد بر نعمتهايى كه به آن مستحق عبادت گردد . ( جبائى و غيره ) 4 - چنين گويد چون من اول عبادت كنندهگان ولد خدا نيستم پس براى خدا ولد نيست و اين سخن به اين ماند كه تو بگويى اگر من نويسنده بودم حسابدان هم بودم و مقصود چنين باشد كه من نه نويسنده ميباشم و نه حساب دان . ( سفيان بن عينه ) 5 - اگر براى خدا اولاد بود من اول كسى بودم كه او را عبادت ميكردم به لحاظ اينكه براى او ولد مىباشد و لكن براى او ولد نيست . ( سدى و ابى مسلم ) و اين مطلب مثل اين است كه گفته شود اگر حكمت بعبادت غير خدا اقتضاء مينمود من او را عبادت ميكردم لكن حكمت مقتضى عبادت غير او نيست و اگر دليل دلالت ميكرد كه براى او اولاد است من نيز مىگفتم لكن بر اينكه براى خدا ولد باشد دليل نداريم و اين طور بيان براى اين است كه ثابت و محقق ميگرداند كه براى خدا اولادى نيست و نسبت ولد به خدا دادن بعيد است زيرا كه امر محالى را معلّق نموده بمحال ديگر . ( پايان ) نظر بسياق آيه بهترين توجيهات در آيه توجيه اخير است كه به ( ان ) شرطيه امر
تفسير مخزن العرفان در علوم قرآن ( فارسى ) — صفحة 52
مساهمون: سيده نصرتبيگم امين ( بانوى اصفهان )
ص٥٢