اين مدّت كم هميشه در عذاب شديد باشد و اين طور مجازات منافى است با فرموده خداى تعالى ( جزاء وفاقا ) يعنى جزا بايد مطابق عمل انجام گيرد و بنا بر اين كفّار بايد به قدر عمر دنيويشان كه در كفر و عصيان گذرانيدهاند در جهنّم معذب باشند نه آنكه در جهنم جاويدان گردند .
پاسخ
چون كفر و ايمان راجع بقلب انسانى است نه جسد و روح حيوانى وقتى در اثر مخالفت و طغيان و نفس پرستى قلب و روح و روان آدمى فاسد گرديد و نور توحيد و ايمان در آن نفوذ ننمود و قلب لطيف انسانى كه بايستى آينه صفات الهى و نماينده اوصاف ايزدى باشد مثل سنگ خارا بلكه ( شديدتر ) يعنى سختتر از سنگ گرديد كه ديگر قابل نفوذ آب رحمت رحمانى نيست و پس از مرگ ديگر محلى براى تدارك باقى نخواهد ماند زيرا چون انسان مادامى كه در دنيا زيست مينمايد استعداد كمال در او باقى است لكن به مردن آنچه در آن بالقوّه موجود بوده بفعليت رسيده اين است كه عالم آخرت براى انسان دائمى و هميشگى است و آخر ندارد و كافر در اثر تاريكى قلبش و دورى وى از رحمت خدا هميشه به عذاب گرفتار خواهد بود و همين اثر تيرگى قلب كافر است كه اگر فرضا كافر بعمر دنيا زنده و زندگانى مىنمود بكفر خود باقى بلكه بر طغيان و سركشى خود مىافزود و چون عالم آخرت هميشه باقى است اين است كه كافر كه فعليّت اخير او كفر و دورى از رحمت خداى تعالى است هميشه معذب خواهد بود .
لكن مؤمنين و لو آنكه گنهكار باشند چون جوهر قلبشان فاسد نگرديده منتهى جرم معاصى روى قلبشان را گرفته و نميگذارد نور الهى در آن نفوذ نمايد اين است كه اگر بدون توبه از دنيا بروند بايستى مدتى در عذاب بمانند تا آنكه مثل طلاى مغشوش كه در بوته زرگرى آب نمايند غش آنها سوخته گردد و زر ناب گرديده لايق مقام مقربين گردند .
لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَ لكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ