نااميد گرديدهاند .
( و ما ظلمناهم و لكن كانوا هم الظّالمين ) نظر بفرموده خداى
( وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى )
يعنى چيزى براى انسان نيست مگر آنچه را كه در آن سعى و كوشش نموده ( سوره النجم آيه 40 ) در اينجا تذكر ميدهد كه گمان نشود كسانى را كه ببهشت مىبرند و به آن نعمتهاى بهشتى آنان را مستفيض ميگرداند يك خصوصيت زائدى در اصل خلقت با آنها همراه بوده كه بدون اختيار و مجاهده عمل نيك از آنان صادر گرديده و نيز كسانى را كه بجهنم مىبرند و به آن عذابهاى كذايى مبتلا ميگرداند يك منقصتى در خلقت آنها قرار داده و بدون اراده و اختيار عمل بد از آنها ناشى ميگردد چنانچه رأى ( اشاعره ) بر اين است چنين گمانى فاسد است زيرا كه منافى با عدل پروردگار جهانيانست اگر چنين باشد بر عاصى ظلم وارد ميگردد ذات متعال بالاتر از اين است كه بنده ضعيف خود را بصفتى كه در او گذاشته و بدون اختيار مرتكب معاصى گرديده وى را عذاب نمايد كه چرا چنين و چنان كردى .
اين است كه در بسيارى از آيات قرآن باهل عذاب و اهل جهنم تذكر ميدهد كه ما بشما ظلم ننموديم بلكه خودتان دانسته و فهميده از روى اختيار بنفس خود ظلم نموده و مستحق عذاب شدهايد و عذاب الهى از روى عدل است كه هر چيزى در موقع خود قرار گرفته و و هر كه را به بخشد و عذاب نكند از روى رحمت و كرم او است .
وَ نادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ
اهل جهنم از شدت عذاب التجاء به مالك دوزخ نموده و به آن پناه مىآورند و بطور استغاثه و التماس گويند اى مالك دوزخ از پروردگار خود بخواه كه بر مرگ ما حكم كند و ما بميريم و از اين عذاب سخت برهيم مالك در پاسخ گويد شما بايستى هميشه در اين عذاب سخت بمانيد .
اعتراض
اگر گفته شود آدم گنه كار در مدّت كمى گناه نموده چگونه بايستى براى